راهکارهای علمی مقابله با اضطراب در شرایط جنگی از زبان استاد تمام رشته روانشناسی بالینی
عبدالله معتمدی، رئیس سابق دانشگاه علامه طباطبائی، در گفتوگو با خبرنگار آنا، در پاسخ به این پرسش که در جنگ تحمیلی علیه ایران، از منظر تخصصی چه راهکارهایی برای حفظ تابآوری روانی و اجتماعی مردم در شرایط تهدید و بحران وجود دارد، اظهار کرد: تابآوری بر اساس مطالعات انجامشده، شامل توانمندی اجتماعی است.
وی افزود: عواملی مانند قدرت انعطاف، همدلی، مهارتهای ارتباطی، تفاهم و مهربانی، بخشی از تابآوری و توانش اجتماعی به شمار میروند.
استاد تمام رشته روانشناسی بالینی دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی دانشگاه علامهطباطبائی ادامه داد: بخش دیگری از تابآوری، توانایی حل مسئله است؛ به این معنا که افراد تابآور از تفکر خلاق، قدرت برنامهریزی و توانایی یاریجویی برخوردارند.
معتمدی توانایی خودگردانی را از دیگر مؤلفههای تابآوری دانست و گفت: افرادی که تابآوری دارند، توانایی خودگردانی نیز دارند؛ یعنی میتوانند خودکارآمدی داشته باشند، عواطف را لمس کنند و در عین حال بر خود و وظایفشان تسلط داشته باشند، احساس هویت کنند و در شرایط منفی یا ناسازگار، بهصورت سازگارانه کنارهگیری کنند.
وی اضافه کرد: فرد تابآور علاوه بر این ویژگیها، احساس هدفمندی، باور به آینده روشن، خوشبینی و اعتقادات دینی دارد و میتواند روابط معنوی خوبی را گسترش دهد. اینها مجموعهای از ویژگیهای افراد تابآور هستند.
آموزش مهارتهای ارتباطی و تفکر انتقادی ضروری است
معتمدی با اشاره به ویژگیهای افراد تابآور، گفت: وقتی به این نتیجه میرسیم که مهارتهای ارتباطی، همدلی، انعطافپذیری، قدرت تفکر انتقادی و توان برنامهریزی اهمیت دارند، اینها همان مهارتهایی هستند که باید آموزش داده شوند.
وی افزود: برای افزایش تابآوری روانی مردم باید بر این مؤلفهها توجه و کار شود. همچنین باید باور به آینده و احساس هدفمندی را تقویت کنیم و شرایطی فراهم شود که فرد یا جامعه احساس مثبتی نسبت به وضعیت خود پیدا کند.
رئیس سابق دانشگاه علامه طباطبائی اضافه کرد: یکی از راهها این است که بتوانیم توانمندیها و نقاط قوت جامعه را برجسته کنیم. در جامعه ایران نقاط قوت فراوانی وجود دارد و هر اندازه این ظرفیتها برای مردم بیشتر برجسته شوند، احساس توانمندی و تابآوری آنان افزایش مییابد.
وی با اشاره به ظرفیتهای جغرافیایی ایران اظهار کرد: ظرفیت جغرافیای ایران واقعاً یک عامل برجسته و توانمندی مهم برای کشور است. ایران کشوری پهناور است و وسعت آن از مجموع وسعت عراق، ترکیه، سوریه و لبنان بیشتر است.
معتمدی ادامه داد: ایران در آسیای غربی، پس از عربستان، بیشترین وسعت را دارد و مساحت کشور حدود ۱.۶ میلیون کیلومتر مربع است. این یک ظرفیت مهم به شمار میرود.
وی گفت: کوههای بلند، موقعیت تنگه هرمز و توانمندیهای نظامی کشور نیز از جمله ظرفیتهایی هستند که باید برجسته شوند.
ضرورت انعکاس توانمندیهای دفاعی و نیروی انسانی جوان
رئیس سابق دانشگاه علامه طباطبائی با اشاره به شرایط جنگی اظهار کرد: ایران با قدرتهای بزرگی همچون آمریکا و اسرائیل مواجه است و پشت سر آنها نیز قدرتهایی مانند ناتو و برخی کشورهای منطقه قرار دارند؛ اما کشور به گونهای جنگیده است که آنها نمیتوانند جنگ را ادامه دهند و مرتب خواستار آتشبس هستند.
وی افزود: این تواناییهای کشور باید برجسته شوند. همچنین نیروی انسانی جوان ایران نیز ظرفیت مهمی است که باید مورد توجه قرار گیرد.
معتمدی گفت: در حال حاضر نزدیک به ۷۰ درصد جمعیت کشور در بازه سنی ۱۵ تا ۶۴ سال، یعنی جمعیت فعال، قرار دارند و این موضوع یک ظرفیت مهم برای کشور است.
وی ادامه داد: هر اندازه بتوانیم ظرفیتهای کشور را برجسته کنیم، هویت ایرانی و ملی نیز بهعنوان یک ظرفیت تقویت میشود. ایران دارای پیشینه تمدنی و تمدنی بزرگ است و بحث ما ملیگرایی نیست، بلکه سخن بر سر این است که این پیشینه تمدنی خدماتی به بشریت داشته و ما ریشه در تاریخ دیرینه بشریت داریم.
معتمدی افزود: هویت ایرانی و هویت اسلامی ما نیز سرمایه مهمی است. اسلام انسانهای مؤمنی پرورش میدهد که برای عقیده خود از جانشان میگذرند، قدرت را تنها متعلق به خداوند میدانند، از خداوند تبعیت میکنند و هیچ قدرتی را جز قدرت الهی در کار خود مؤثر نمیدانند.
وی ادامه داد: ما بهعنوان شیعه در مکتب امام حسین (ع) پرورش یافتهایم؛ مکتبی که شعار «هیهات منالذله» را مطرح میکند و شهادت در برابر زندگی ذلیلانه را یک انتخاب آگاهانه میداند.
استاد تمام رشته روانشناسی بالینی دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی دانشگاه علامهطباطبائی تأکید کرد: اینها سرمایههای ما هستند و هر قدر بتوانیم این سرمایهها را بزرگتر کنیم و در رسانهها، ارتباطات و برای جوانان منعکس کنیم، حس تابآوری و توانمندی در آنان بیشتر خواهد شد.
وی گفت: باور به آینده روشن، خوشبینی نسبت به آینده، تقویت اعتقادات دینی و گسترش روابط معنوی میتواند به توانمندتر شدن جامعه کمک کند.
معتمدی در پاسخ به پرسشی درباره نقش خانوادهها، دانشگاهها و رسانهها برای جلوگیری از گسترش اضطراب، شایعات و فرسودگی روانی در جامعه، اظهار کرد: یکی از ویژگیهای جنگی که با آن مواجه هستیم، ترکیبی بودن آن است.
وی افزود: جنگ ترکیبی شامل جنگ نظامی، جنگ شناختی، جنگ سایبری، جنگ اقتصادی و جنگ حقوقی است؛ به این معنا که از تمام ظرفیتها علیه ما استفاده میشود.
رئیس سابق دانشگاه علامه طباطبائی با تأکید بر اهمیت جنگ شناختی گفت: در جنگ شناختی تلاش میشود که ما نقاط قوت خود را نبینیم، نقاط ضعف را ببینیم و احساس کنیم آینده روشنی پیش رو نداریم.
وی ادامه داد: تلاش میشود با شایعات و گسترش اخبار منفی، حالت ترس در مردم ایجاد و از سوی دیگر ناکارآمدی حکمرانی و حاکمیت القا شود. این تلاش با استفاده از رسانه و انواع ظرفیتهایی که دشمن در اختیار دارد، انجام میشود.
سواد رسانهای؛ راه مقابله با شایعات و فرسودگی روانی
معتمدی راه مقابله با این وضعیت را آموزش سواد رسانهای دانست و گفت: باید بتوانیم سواد رسانهای مردم و آحاد جامعه را تقویت و تفکر انتقادی را ترویج کنیم.
وی افزود: باید بهگونهای آموزش دهیم که مردم وقتی با سخنی مواجه میشوند، آن را نقادی کنند و هر مطلبی را بدون چون و چرا نپذیرند.
رئیس سابق دانشگاه علامه طباطبائی ادامه داد: مردم باید از خود بپرسند مخاطب این پیام چه کسی است، گوینده چه کسی است و این سخن با چه هدفی مطرح میشود. اینها از بحثهای جدی در حوزه سواد رسانهای هستند.
وی تأکید کرد: هر اندازه بتوانیم سواد رسانهای را در جامعه ایجاد کنیم، میتوانیم از فرسودگی روانی جامعه و تأثیرپذیری آن از فضاسازیها جلوگیری کنیم.
معتمدی با تأکید بر اینکه یکی از مهمترین مسائل پیشروی جامعه در شرایط کنونی، جنگ شناختی است، گفت: دشمن در این جنگ بهدنبال تغییر نگاه جامعه به صحنه، برجستهسازی نقاط ضعف، نادیده گرفتن نقاط قوت، اعتمادزدایی و القای ناکارآمدی حکمرانی است.
وی افزود: وقتی این واقعیت را بدانیم، حساسیت ما نسبت به گفتهها و شنیدهها بیشتر میشود؛ بنابراین نخستین توصیه این است که مردم با دید انتقادی و تحلیلی به مسائل نگاه کنند و مقاصد واقعی طرف مقابل را بشناسند.
معتمدی تصریح کرد: باید از خود بپرسیم آیا طرف مقابل واقعاً بهدنبال آزادی و دموکراسی برای ماست یا همانطور که برخی چهرهها مانند ترامپ بهصراحت میگویند، هدف آنان منافع اقتصادی، تصاحب نفت، تجزیه ایران و تسلط بر کشور است. به گفته او، این مسائل باید با نگاه انتقادی بررسی شود و سواد رسانهای و تفکر انتقادی در جامعه تقویت شود.
رئیس کارگروه روانشناسی شورای تحول و ارتقای علوم انسانی دومین توصیه را برجستهسازی توانمندیها و ویژگیهای مثبت کشور دانست و گفت: ما در شرایطی قرار داریم که با یک قدرت بزرگ میجنگیم؛ قدرتی که بهزعم او بزرگترین قدرت نظامی تاریخ است و امروز آمریکا و متحدانش در آن جای میگیرند.
وی افزود: طبیعی است که در چنین جنگی آسیب ببینیم، تحت فشار قرار بگیریم و رنج بکشیم، اما باید بدانیم که دشمن نیز بیپاسخ نمیماند و آسیب میبیند.
معتمدی با اشاره به آیات قرآن گفت: خداوند میفرماید همانطور که به شما درد و رنج میرسد، به دشمن شما نیز درد و رنج میرسد، و این واقعیتی است که باید دیده شود.
وی تأکید کرد: ما باید بدانیم این جنگ در اصل برای دفاع از موجودیت خودمان، ایران، و عقاید خودمان است؛ در حالی که ما آغازگر جنگ نبودهایم و اهل جنگطلبی هم نیستیم.
معتمدی سومین توصیه را اتحاد، انسجام و همدلی عنوان کرد و گفت: برای غلبه بر این جنگ، همه باید در هر سطح و با هر توانی که دارند وارد میدان شوند و به تقویت همدلی کمک کنند.
وی افزود: باید اختلافات را کمتر کنیم و نقش کمککننده داشته باشیم. امروز حتی کسانی که خودشان در این جنگ آسیب دیدهاند از خانوادههای شهدا گرفته تا افرادی که خانهشان آسیب دیده پای کار آمدهاند و به دیگران کمک میکنند.
به گفته او، این همان حس عاملیت است؛ حسی که در شرایط بحران شکل میگیرد و از مهمترین سرمایههای اجتماعی به شمار میرود. معتمدی تأکید کرد: وظیفه همه ما در این شرایط، تقویت اتحاد، انسجام و همدلی و کمک به دیگران است.
انتهای پیام/
