عزاداری سیدالشهدا(ع) در محرم امسال؛ فراتر از شعائر و مصداق جهاد

گروه فرهنگ خبرگزاری آنا، حجت‌الاسلام هادی عجمی (پژوهشگر و استاد حوزه علمیه) - یکی از دغدغه‌های مهم افراد متدین این است که بدانند «بهترین عمل» چیست و در هر زمان و شرایطی چه کاری از اولویت بیشتری برخوردار است. برای پاسخ به این پرسش، راهکار‌های مختلفی وجود دارد که می‌تواند ما را در تشخیص اولویت‌ها یاری کند.

نخستین راهکار، توجه به سیر نزول آیات قرآن است. اگر روند نزول آیات را بررسی کنیم، مشاهده می‌شود که در دوران مکه، بیشترین تأکید قرآن بر مسائل اعتقادی و اصول ایمان بوده است. در آن شرایط، هنوز جامعه اسلامی در مرحله تثبیت باور‌ها و ایمان قرار داشت؛ ازاین‌رو، آیات مربوط به توحید، نبوت، معاد و سایر مباحث اعتقادی در اولویت قرار گرفتند. پس از شکل‌گیری جامعه اسلامی در مدینه و استحکام پایه‌های ایمان، نوبت به بیان احکام و فروع دین رسید.حتی در میان فروع نیز می‌توان نوعی ترتیب و اولویت را مشاهده کرد؛ به‌گونه‌ای که نماز از نخستین واجباتی است که بر آن تأکید شده و سپس احکامی مانند حجاب و سایر مسائل اجتماعی و فردی مطرح شده‌اند. این سیر نشان می‌دهد که در نگاه قرآن، هر موضوعی جایگاه و زمان خاص خود را دارد و تشخیص اولویت‌ها از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است.

راهکار دوم برای شناخت بهترین عمل، توجه به تصریحات قرآن و روایات درباره اولویت‌هاست. در بسیاری از آیات و احادیث، برخی اعمال بر اعمال دیگر برتری داده شده‌اند و این خود می‌تواند معیاری برای تشخیص وظیفه مهم‌تر باشد. راهکار سوم نیز بررسی سیره اهل‌بیت (ع) است. اینکه آنان در عمل بر چه اموری بیشتر تأکید داشته‌اند و در شرایط مختلف چه موضوعاتی را در اولویت قرار داده‌اند، می‌تواند راهنمای ارزشمندی برای ما باشد.

در میان این معیارها، یکی از مهم‌ترین نظام‌های اولویت‌ساز، اولویت‌هایی است که خود قرآن کریم به‌صراحت بیان کرده است. برای نمونه، خداوند در قرآن می‌فرماید: «فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِینَ عَلَى الْقَاعِدِینَ أَجْرًا عَظِیمًا»؛ یعنی خداوند مجاهدان را بر قاعدان با پاداشی بزرگ برتری داده است. بر اساس این آیه، کسانی که در میدان جهاد حضور دارند، از کسانی که جهاد نمی‌کنند، جایگاه بالاتری دارند.

نکته مهم این است که منظور از «قاعد» لزوماً فردی نیست که هیچ فعالیتی انجام نمی‌دهد و در خانه نشسته است. ممکن است شخصی مشغول کار‌های ارزشمند و حتی مقدسی باشد، اما در عرصه جهاد حضور نداشته باشد. قرآن در جای دیگری از آباد کردن مسجدالحرام سخن می‌گوید؛ بنابراین کسی که به عمران و آبادانی مسجد می‌پردازد، فردی فعال و اهل خدمت است، اما با این حال اگر در میدان جهاد حضور نداشته باشد، در مقایسه با مجاهد در مرتبه پایین‌تری قرار می‌گیرد. از این رو، مفهوم «قاعد» در این آیه می‌تواند شامل کسانی نیز باشد که به کار‌های نیک و ارزشمند مشغول‌اند، اما در صحنه مبارزه حضور ندارند.

در اینجا مسئله مهم دیگری نیز مطرح می‌شود و آن مفهوم جهاد است. برخی از فقها جهاد را عمدتاً به مبارزه نظامی و قتال محدود کرده‌اند، در حالی که در قرآن کریم میان «جهاد» و «قتال» تفاوت وجود دارد و این دو مفهوم یکسان نیستند. قتال به معنای جنگ و درگیری نظامی است، اما جهاد معنایی گسترده‌تر دارد. در میان فقهای معاصر، کمتر کسی به اندازه حضرت آیت‌الله خامنه‌ای به تبیین گسترده و قرآنی مفهوم جهاد پرداخته است. ایشان جهاد را صرفاً جنگ نمی‌دانند، بلکه آن را به معنای مبارزه و تلاش در برابر دشمن تعریف می‌کنند.

بر اساس این نگاه، هر جا دشمن در حال فعالیت باشد و انسان در برابر او اقدامی مؤثر انجام دهد، آن اقدام می‌تواند مصداق جهاد باشد. این تفسیر، رمزگشایی مهمی از آیات مربوط به جهاد به شمار می‌آید. بر این اساس، ممکن است فعالیتی مانند ساخت مسجد، برگزاری مراسم دینی یا انجام امور فرهنگی، در شرایط عادی صرفاً یک عمل صالح باشد؛ اما اگر همان فعالیت در موقعیتی قرار گیرد که جنبه مقابله با دشمن پیدا کند، می‌تواند عنوان جهاد به خود بگیرد.

برای مثال، عزاداری برای حضرت اباعبدالله الحسین (ع) همواره از بزرگ‌ترین شعائر دینی بوده است. اما اگر این عزاداری در شرایطی برگزار شود که حضور مردم در صحنه، نماد ایستادگی و مقاومت در برابر دشمن تلقی گردد، آن‌گاه این عمل تنها اقامه شعائر نخواهد بود، بلکه می‌تواند مصداقی از جهاد در راه خدا نیز محسوب شود. در چنین شرایطی، عزاداری علاوه بر ارزش ذاتی خود، جنبه مبارزه و مقاومت پیدا می‌کند و از این جهت جایگاه و اهمیت ویژه‌ای می‌یابد. بنابراین، تشخیص بهترین عمل در هر زمان، نیازمند شناخت دقیق اولویت‌ها، فهم شرایط و توجه به معیار‌هایی است که قرآن، روایات و سیره اهل‌بیت (ع) در اختیار ما قرار داده‌اند.

از مصداق‌های تقوا و ایمان درونی و از دستورات الهی تعظیم شعائر الهی است. این موضوع در آیه ۳۲ سوره «حج» نیز آمده است: ذَلِکَ وَمَنْ یُعَظِّمْ شَعَائِرَ اللَّهِ فَإِنَّهَا مِنْ تَقْوَى الْقُلُوبِ. «هر کس شعائر الهى را بزرگ دارد، این کار نشانه تقواى دلهاست» شعائر الهی، شامل هر آن چیزی است که در برنامه‌های دینی قرار دارد و انسان را به یاد خدا و عظمت آئین او می‌اندازد. تعظیم شعائر، تنها به یاد آنها نیست؛ بلکه برجسته‌سازی و حفظ جایگاه اجتماعی آنها و رساندن به جایگاه واقعی آنهاست.

در جامعه امروز از مصداق‌های مهم تعظیم شعائر، تعظیم مجالس حسینی و عزاداری عاشوراست. این عمل نیز بسیار والاست، اما برپایه منظومه‌سازی و نظام اولویتی قرآن، جهاد از آن والاتر است‌: «فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجاهِدین».

از دیگر مصداق‌های ایمان، تعظیم شعائر یا در همان فضا و در همان حد، ساخت و آبادانی مساجد است که قرآ ن آن را نشانه ایمان می‌داند:« إِنَّمَا یَعْمُرُ مَسَـَجِدَ اللَّهِ مَنْ ءَامَنَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الأَ خِر ... (توبه، ۱۸). از مصداق‌های عمارت و آبادانی معنوی مساجد، برگزاری عزاداری محرم در مساجد است که موجب آبادانی مردمی و معنوی آن می‌شود؛ اما با این وجود بالاتر از آن نیز را آیه ۱۹ سوره توبه، جهاد می‌داند: (اَ جَعَلْتُمْ سِقایَةَ الْحاجِّ وَ عِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ کَمَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَ الْیَوْمِ الآخِرِ وَ جاهَدَ فی سَبیلِ اللّهِ لا یَسْتَوونَ عِندَ اللّهِ؛ آیا آب دادن به حاجیان، و آباد ساختن مسجد الحرام را، همانندِ (کار) کسى قرار دادید که به خدا و روز بازپسین ایمان آورده، و در راه خدا جهاد کرده است؟! (این دو گروه) نزد خدا مساوى نیستند).

چندی است امت مبعوث شده مردم ایران در جهاد و مبارزه با یزیدان دوران قیام کرده‌اند. در مکتب رهبر شهید، آنچه در مقابل دشمن باشد، جهاد است. مردم عزیزمان بیش از ۱۰۰ شب است که در تقابل و مبارزه با دشمن، در خیابان‌ها حضور دارند و برای شکست مردمی و راسانه‌ای دشمن مبعوث شده‌اند. در دل این حضور در میدان مبارزه خیابانی و شهری، امسال برنامه عزاداری محرم و شهید راه بعثت را برگزار می‌کنند. این عزاداری امسال آنها نه تنها تعظیم شعائر، آباد کردن مساجد، که جهاد و مبارزه و حضور در میدان جهاد و مبارزه فکری و شناختی و از سویی عملی با دشمن است. نتیجه به یقین امسال از تاریخی‌ترین دهه‌های عزاداری محرم در تاریخ شیعه است. اثر چنین جهادی، این خواهد بود که پرشکوه‌ترین عزاداری تاریخ را خواهیم داشت. امسال نه تنها از قیام امام حسین ع می‌شنویم، بلکه خود نیز در رکاب یاران او، در میدان جهاد و مبارزه شرکت می‌کنیم! این میدان بی‌بدیل جهاد را از دست ندهید!