ایران برای بدل شدن به یک سیاستگذار در سطح نرمافزاری باید از هاب امارات خارج شود
وابستگی طولانیمدت تجارت ایران به هاب امارات، سالها بهعنوان یک راهحل گریزناپذیر و شاید در دسترس برای عبور از محدودیتهای تحریمی پذیرفته شده بود، اما تحولات اخیر منطقه نشان داده است که این الگو دیگر نه کمهزینه است و نه قابل اتکا. اختلال در مسیرهای ترانزیتی، افزایش شدید هزینههای لجستیکی و بالا رفتن ریسکهای حقوقی، ضرورت بازنگری در این مدل را بیش از هر زمان دیگری آشکار کرده است. در چنین شرایطی، خروج از مسیر واسطهای امارات فقط یک جابهجایی تجاری نیست و میتواند آغاز یک تغییر مهم در جایگاه ایران در زنجیره تأمین فناوری باشد.
نقطه کانونی این تغییر، امکان تبدیل کشور از واردکنندهای منفعل به بازیگری اثرگذار در لایه نرمافزاری است؛ جایی که سیاستگذاری درباره رام منطقهای، پیشنصب اپلیکیشنهای بومی و حمایت از اقتصاد دیجیتال معنا پیدا میکند.
آناتک در مصاحبه خود با قاسم الهیاری، کارشناس سیاست گذاری اندیشکده اقتصاد دانشبنیان تلاش میکند نشان دهد چرا تغییر مبدأ واردات، صرفاً یک ضرورت اقتصادی نیست و فرصتی حاکمیتی برای بازتعریف نقش ایران در بازار فناوری منطقه محسوب میشود.
تحلیل تحولات تجاری ایران در منطقه غرب آسیا
تحولات اخیر در منطقه غرب آسیا، به ویژه پس از جنگ رمضان، تغییرات عمیقی در مناسبات قدرت ایجاد کرده است. به نظر شما این تحولات چه تأثیری بر مدلهای بازرگانی ایران داشته است؟
تغییرات بنیادین در مناسبات قدرت در منطقه غرب آسیا، پس از جنگ رمضان، ضرورت بازنگری در مدلهای بازرگانی ایران را به یک اولویت استراتژیک تبدیل کرده است.
ایران که به دلیل محدودیتهای ناشی از تحریمهای بینالمللی، دههها با کشور امارات به عنوان نقطه اصلی اتصال به بازارهای جهانی همکاری جدی داشت، اکنون در آستانه یک چرخش بنیادین قرار دارد.
امارات؛ راهحل اجباری برای دور زدن تحریمها
سالهاست که امارات نقش کلیدی در واردات کالا به ایران داشته است. این وابستگی چگونه شکل گرفت و چه پیامدهایی داشته است؟
وابستگی ایران به امارات برای تأمین تجهیزات هوشمند، واکنشی به فشارهای اقتصادی و نبود روابط مستقیم بانکی بوده است. طی سالهای اخیر، دبی نقش حیاتی در دور زدن مکانیسمهای تحریم ایفا کرده و مبدأ واردات بسیاری از کالاهای ضروری و اساسی به کشور بوده است.
طبق آمار رسمی گمرک در نه ماهه اول سال ۱۴۰۴، نزدیک به ۱۰۰ درصد واردات قانونی تلفن همراه ایران از مسیر امارات انجام شده است. اما این مدل مبتنی بر بازصادرات است؛ به این معنا که واردات گوشی از چین توسط امارات صورت میگیرد و مجدداً به ایران صادر میشود.
این موضوع باعث افزایش هزینه تمامشده به دلیل واسطهگری، انبارداری و کارمزدهای مالی شده است. در عین حال، تشدید نظارتهای ایالات متحده بر این مسیر، ریسکهای حقوقی آن را افزایش داده و حتی منجر به جریمههایی مانند جریمه ۱.۴۵ میلیون دلاری یک شرکت چندملیتی در سال ۲۰۲۵ شده است.
جنگ رمضان؛ زنجیره تأمین ایران را متحول کرد
جنگ رمضان چه تأثیری بر زنجیره تأمین کالا، به ویژه تلفنهای هوشمند، گذاشت؟
همزمان با آغاز تجاوز وحشیانه آمریکا و رژیم صهیونیستی در اسفند ماه ۱۴۰۴ به کشورمان، معادلات تجاری دستخوش تغییرات جدی شد. بعد از ایجاد اختلال در روابط سیاسی و اقتصادی میان دو کشور، زنجیره تأمین تلفنهای هوشمند از طریق این کشور عربی دچار قطعی شد. از جمله این مسائل، اختلال در هابهای ترانزیت و تأخیر در عملکرد آنها بوده است.
فرودگاه بینالمللی دبی با محدودیتهای شدیدی روبهرو شد و هزینه پروازهای کارگو (پروازهای باری برای حمل کالاهای گرانقیمت) به دلیل تغییر مسیر، ۲۵ هزار دلار به ازای هر پرواز افزایش یافت. همچنین تأخیر در بندر جبلعلی با ۲۳۳ درصد و در بندر دمام با ۴۰۰ درصد افزایش روبهرو بوده است.
آیا این بحران میتواند به فرصتی برای ایران تبدیل شود؟
قطعاً، جنگ رمضان و گذار به مبادی مستقیم، میتواند فرصتی برای «مدیریت فعال زنجیره تأمین» ایجاد کند و مشابه اقدامات کشور روسیه، از طریق آن اقتصاد دیجیتال کشور را توسعه دهد. در این خصوص دو رویکرد میتوان در پیش گرفت که شامل توافق مستقیم با کشور صادرکننده و یا استفاده از ظرفیت سایر کشورهای بازصادرکننده (ترکیه یا عمان) و همکاری برای انجام پیشنصب نرمافزار ایرانی هستند. یکی از گزینههای مطرح شده چین است و دیگری عمان.
چین؛ شریک جدید ایران در دوران پساتحریم
مسیر چین با چه چالشها و فرصتهایی همراه است؟
واردات مستقیم از مبدأ کشور چین در سالهای گذشته با چالشهایی روبهرو بوده است که موجب عقبنشینی شرکتهای چینی از صادرات مستقیم به ایران شده بود. اما تقریباً در سال گذشته و به خصوص پس از جنگ رمضان، گردش کلان این کشور از سیاستهای محتاطانه و نیل به سمت نادیده گرفتن تحریمهای آمریکا مشاهده شده است. برخلاف بازار امارات که بر پایه خردهفروشی واسطهای است، واردات مستقیم از چین میتواند تحت «برنامه همکاری ۲۵ ساله» انجام شود.
ابعاد مختلف این همکاری بلندمدت به طور شفاف به دلیل تحریمهای آمریکا و فشارهای بینالمللی مشخص نیست، اما با توجه به تحلیلهای موجود میتوان با استناد به همکاری در زمینههای مختلف در این توافق، بستر حقوقی لازم را فراهم نمود تا ایران به عنوان شرط خرید کلان، تولیدکنندگان چینی (مانند شیائومی و آنر) را ملزم به ارائه رام منطقهای ایران حاوی اپلیکیشنهای بومی کند. پیشبینی میشود که در این شرایط، چین برای حفظ سهم بازار خود در برابر نفوذ آمریکا در منطقه، تمایل بیشتری به پذیرش استانداردهای حاکمیتی ایران داشته باشد.
عمان؛ جایگزین استراتژیک دبی در خلیج فارس
عمان که به عنوان یکی دیگر از گزینههای جایگزین مطرح شده چه مزایایی نسبت به امارات دارد؟
کشور عمان به واسطه روابط سیاسی مناسب و پتانسیل تجاری، یکی از کاندیداهای ویژه جایگزینی کشور امارات است. بنادری نظیر سوهار و دقم که خارج از تنگه هرمز قرار دارند، بستری امن برای بازصادرات فراهم میکنند. مناطق آزاد عمان طبق قوانین این کشور اجازه مالکیت ۱۰۰ درصد خارجی (بدون نیاز به شریک عمانی) و عملیات ارزشافزوده شامل فعالیتهای لجستیکی، صنعتی، بازرگانی، انبارداری و خدمات بندری را میدهند.
تجار ایرانی با این فرصت میتوانند با ایجاد مراکز لجستیکی در عمان، کالاهای وارداتی را پیش از ورود به خاک خود، بومیسازی کنند. این امر با وجود الزامات فنی قابل توجه، در امارات به دلیل نظارتهای سختگیرانه OFAC غیرممکن بود.
انقلاب نرمافزاری؛ پیشنصب اپلیکیشنهای ایرانی روی گوشیهای وارداتی
یکی از جذابترین بخشهای این تغییر مسیر، امکان پیشنصب نرمافزارهای ایرانی روی گوشیهاست. لطفاً در این باره بیشتر توضیح دهید.
ایران در مدل سنتی (امارات)، خریدار غیرفعال کالاهای موجود در انبارهای دبی بود. در این شرایط، تلفنهای همراه عمدتاً دارای رامهای جهانی بودند؛ به این معنا که رام آن اختصاصی کشور ایران نبوده و نرمافزارهای غیرایرانی به عنوان پیشنصب فعال هستند.
این در حالی است که پیشنصب نرمافزارهای ایرانی میتوانست منجر به افزایش امکان دیده شدن این نرمافزارها توسط کاربران ایرانی باشد که در نهایت موجب تقویت اقتصاد دیجیتال کشور خواهد شد.
آیا تجربه موفقی در این زمینه در جهان وجود دارد؟
بله، تجربه موفق روسیه بسیار الهامبخش است. روسیه با اجرای قوانین ضدانحصار در آوریل ۲۰۲۱ نشان داد که حتی برندهای جهانی نیز ناچار به پذیرش مقررات هستند. اجرای این سیاستها موجب شد سهم بازار یاندکس (موتور جستجوگر روسی) از ۳۸ درصد به ۵۲ درصد افزایش یابد و شبکه روسی VK نیز به پوشش ۹۷ درصدی مخاطبان برسد.
همچنین روسیه برای رفع چالشهای فنی شرکتهایی مانند اپل، روشهای مختلفی را پیشبینی کرد که در نهایت روش «پنجره انتخاب» مورد تأیید طرفین (شرکت اپل و دولت روسیه) قرار گرفت. در این روش، هنگام روشن شدن دستگاه توسط کاربر، لیستی از نرمافزارهای روسی به کاربر نمایش داده میشود که کاربر میتواند تمام، برخی یا هیچکدام از نرمافزارها را انتخاب و نصب نماید.
ایران؛ از خریدار منفعل به سیاستگذار فعال فناوری
در پایان، به نظر شما مهمترین دستاورد این تغییر مسیر برای ایران چیست؟
تغییر مبدأ واردات از امارات به کشورهای تولیدکننده در بستر جنگ رمضان، تنها یک ضرورت لجستیکی نیست، بلکه یک فرصت حاکمیتی است که باید مورد توجه ذینفعان این حوزه اعم از وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات، اتاق بازرگانی ایران، شورای عالی فضای مجازی و همچنین شورای رقابت به عنوان سرویس ضد انحصار کشور در مقابل انحصارگرایی نرمافزارهای پیشنصب خارجی قرار گیرد.
این گذار به ایران اجازه میدهد تا از یک خریدار منفعل به یک سیاستگذار فعال در لایه نرمافزاری تبدیل شده و رشد اقتصاد دیجیتال را در لحظه ورود کالا به مرزهای خود تضمین کند.
انتهای پیام/
