آموزش شایستگیمحور؛ تألیف کتاب هوش مصنوعی برای هنرجویان هنرستانهای فنی و حرفهای و کاردانش
حسن آقابابایی، مدیرکل دفتر برنامهریزی و تالیف کتابهای درسی فنی و حرفهای و کاردانش طی یادداشتی اختصاصی خبرگزاری آنا در هفتمین شماره مجله رشد مدرسه فردا به موضوع تألیف کتاب هوش مصنوعی برای هنرجویان هنرستانهای فنی و حرفهای و کاردانش پرداخت که به شرح ذیل است:
هوش مصنوعی بهعنوان یکی از مهمترین دستاوردهای علمی و فناوری قرن حاضر، نقش بیبدیلی در تحولات اقتصادی، اجتماعی و صنعتی ایفا میکند. ورود گسترده این فناوری به عرصههای زندگی بشر، نشان از ضرورت توجه نظامهای آموزشی به تربیت نیروی انسانی توانمند در این حوزه دارد. در شاخههای فنیوحرفهای و کاردانش، که رسالت اصلی آنها آمادهسازی هنرجویان برای ورود به بازار کار است، آموزش مبانی و کاربردهای هوش مصنوعی جایگاه ویژهای پیدا میکند.
شایستگیهای فنی در کنار شایستگیهای غیرفنی در کتاب نونگاشت هوش مصنوعی
تدوین این کتاب با هدف فراهمسازی بستر مناسب ارتقای سطح دانش و مهارتهای هنرجویان صورت گرفته است. محتوا و ساختار درس بر اساس رویکرد آموزش شایستگیمحور طراحی شده و تلاش شده است تا شایستگیهای فنی (اعم از مباحث نظری و کارگاهی) در کنار شایستگیهای غیرفنی همچون کار تیمی، تفکر انتقادی و خلاقیت، بهصورت درهمتنیده موردتوجه قرار گیرند. این تلفیق کمک میکند هنرجویان علاوه بر آشنایی با مفاهیم تخصصی، توانایی حلمسئله و بهکارگیری دانش خود در موقعیتهای واقعی را نیز به دست آورند.
گامی مهم در جهت توسعه علمی و فناورانه کشور
با توجه به اهمیت هوش مصنوعی در صنایع گوناگون و نیاز روزافزون به افراد توانمند در این حوزه، پرداختن به این موضوع در سطح هنرستان میتواند زمینهساز تربیت نسلی کارآمد و خلاق باشد. هنرجویان با بهرهگیری از این درس، علاوه بر تسلط نسبی بر مفاهیم پایهای هوش مصنوعی، به توانمندیهایی دست مییابند که آنان را برای ورود به عرصههای نوین شغلی آماده میکند. بدین ترتیب، آموزش در این حوزه نهتنها پاسخگوی نیاز بازار کار است، بلکه گامی مهم در جهت توسعه علمی و فناورانه کشور نیز محسوب میشود. انتظار میرود هنرآموزان محترم با بهرهگیری از روشهای فعال و پروژهمحور، این درس را بهگونهای تدریس کنند که زمینه شکوفایی استعدادها و ارتقای سطح شایستگیهای آنان فراهم شود.
مهارتآموزی و آیندهنگری
این کتاب از پنج پودمان تشکیل شده است و یکی از وجوه مرتبط آن با مهارتآموزی و آیندهنگری، مطالعه هوش مصنوعی و آینده مشاغل با استفاده از این سواد فناورانه در پودمان پنجم کتاب است.
نیازسنجی کتاب و برنامه درسی آن
آموزش هوش مصنوعی، به دلیل نوپا بودن آن در عرصه آموزش رسمی، به مطالعه تطبیقی و بهرهبرداری از تجربههای دیگر کشورها در این حوزه نیاز دارد. آموزش هوش مصنوعی باید مرحلهای و متناسب با سن دانشآموزان طراحی شود تا یادگیری عمیق و پایدار اتفاق بیفتد. سند یونسکو توصیه میکند که در دوره ابتدایی، آموزش هوش مصنوعی با فعالیتهای ساده، شهودی و بازیمحور آغاز شود تا دانشآموزان با مفاهیم اولیه مانند داده و الگوریتم به شکل ملموس آشنا شوند. کشورهایی آسیایی مانند چین و کره جنوبی این رویکرد را بهطور گسترده اجرا کرده و کلاسهای ابتدایی را با پروژههای عملی کوتاه و داستانهای تعاملی تجهیز کردهاند تا مفاهیم پایه در ذهن کودکان تثبیت شوند.
در دوره متوسطه اول، آموزش به سمت پروژههای کوچکتر و مفاهیم پایهایتر حرکت میکند و دانشآموزانی کار با دادهها، الگوریتمهای ساده و نرمافزارهای هوش مصنوعی را فرا میگیرند. یونسکو تأکید دارد که این مرحله باید مهارتهای حلمسئله و تفکر نقاد را تقویت کند. در برخی کشورهای اروپایی، مانند فنلاند و آلمان، این مرحله بیشتر بر آشنایی با اخلاق و مسئولیت اجتماعی در استفاده از هوش مصنوعی تمرکز دارد تا ترکیبی از دانش فنی و مهارتهای انسانی شکل بگیرد.
آموزش هوش مصنوعی در متوسطه دوم به سطح عمیقتر میرسد و دانشآموزان با برنامهنویسی، تحلیل دادهها و کار با الگوریتمهای پیچیدهتر آشنا میشوند. در چین و سنگاپور، مدرسههای متوسطه برنامههای استاندارد آموزشی هوش مصنوعی را شامل میشوند و مهارتهای عملی و فنی دانشآموزان را آماده ورود به دانشگاه و بازار کار میکنند. یونسکو تأکید دارد این مرحله باید بهگونهای طراحی شود که دانشآموزان توانایی حلمسائل واقعی و کار در محیطهای دیجیتال و هوشمند را پیدا کنند.
این طراحی مرحلهای و تطبیق با سن افراد، فرصت میدهد تا یادگیری هوش مصنوعی بهتدریج از فعالیتهای ساده به پروژههای پیچیده و میانرشتهای برسد. تجربه کشورهای آسیایی نشان میدهد که آموزش مرحلهای، همراه با ابزار دیجیتال و هدایت معلم، میتواند پایهای محکم برای توسعه مهارتها و ارزشهای انسانی فراهم کند. همچنین، کشورهای اروپایی با تمرکز روی اخلاق، تفکر نقاد و مهارتهای نرم، این روند را کامل میکنند تا آموزش هوش مصنوعی همزمان فنی و انسانمحور باشد.
طراحی مرحلهای آموزش هوش مصنوعی
در نهایت، طراحی مرحلهای آموزش هوش مصنوعی، نهتنها دانش و مهارتهای فنی را پرورش میدهد، بلکه زمینه را برای آمادهسازی معلمان، ایجاد زیرساختهای مناسب و ورود به بعد بعدی، یعنی آموزش معلمان، فراهم میکند؛ جایی که نقش مربیان در کیفیت و اثربخشی آموزش هوش مصنوعی تعیینکننده خواهد بود.
در بررسی برنامه درسی هوش مصنوعی در کره جنوبی مشخص است که این کشور تلاش کرده است آموزش را از پایههای ابتدایی تا متوسطه به شکل تدریجی و هدفمند پیاده کند.
دانشآموزان در هر پایه با مفاهیم مناسب سن خود و فعالیتهای عملی و تفکرمحوری آشنا میشوند؛ چیزی که با رویکرد چهاربعدی سند یونسکو نیز همخوانی دارد. این ابعاد (دانش، مهارتها، نگرشها و تفکر اخلاقی) در طراحی محتوا و فعالیتهای کلاسها بهطور ضمنی رعایت شدهاند و نشان میدهند که آموزش هوش مصنوعی صرفاً به یادگیری فنی محدود نشده است.
تألیف کتاب هوش مصنوعی از کجا آغاز شد؟
هوش مصنوعی بهعنوان یکی از مهمترین فناوریهای تحولآفرین، در توسعه علمی، اجتماعی و حوزههای شغلی و اقتصاد دیجیتال کشورها نقشی بنیادین ایفا میکند. تأکید رهبر معظم انقلاب مبنی بر پیوستن ایران به رده ۱۰ کشور اول حوزه هوش مصنوعی و تسلط به لایههای عمیق این فناوری و همچنین توجه ریاست محترم جمهور مبنی بر استفاده از پدیدههای نوین در رشد و توسعه کشور، تصویب کلیات برنامه ملی توسعه هوش مصنوعی و تأکید بر اجرای آن (بند ج ماده ۶۵ برنامه هفتم پنجساله توسعه کشور) و تأکید معاون محترم رئیسجمهور بر در اولویت قراردادن این فناوری، وزارت آموزشوپرورش را بر آن داشت که در اجرای سیاستهای کلان و مصوبات شورای عالی آموزشوپرورش و در چارچوب برنامههای تحول بنیادین، گام مهمی در این راستا بردارد.
آشنایی دانشآموزان با مبانی و کاربردهای روزآمد هوش مصنوعی
لذا دفتر برنامهریزی و تألیف کتابهای درسی فنی و حرفهای و کاردانش سازمان پژوهش و برنامهریزی آموزشی، کتاب درسی جدیدی را با عنوان «هوش مصنوعی»، ویژه هنرجویان رشتههای فنیوحرفهای و کاردانش در دوره دوم متوسطه، در پنج پودمان، تألیف کرد. این کتاب با هدف آشنایی دانشآموزان با مبانی و کاربردهای روزآمد هوش مصنوعی تدوین شده و محتوای آن شامل معرفی مبانی و مفاهیم اصلی هوش مصنوعی؛ مدلسازی و نقش دادهها، آموزش نحوه دستور (پرامپت) نویسی به زبان ساده و کاربردی، اصول اخلاق و امنیت در هوش مصنوعی و بررسی آینده این فناوری در حوزه حرفهها و مشاغل است.
آشنایی با فناوری هوش مصنوعی میتواند مسیر شغلی آینده را مطمئنتر و موفقتر بسازد
رویکرد ورود به محتوای کتاب با داستان زندگی دو خواهر و برادر دوقلو (سعید و سعیده) که بهنوعی در زندگی و بازی با فناوری هوش مصنوعی درگیر میشوند و آن را شناسایی میکنند، آغاز میشود. علاوه بر شناخت هوش مصنوعی در بازیهای رایانهای، این موضوع کمکم در مشاغل نیز مطرح میشود و روایت این فناوری ادامه مییابد. مثلاً اشاره میکند که این فناوری در مشاغل مرتبط با زمینه صنعت، باعث افزایش سرعت تولید و کاهش خطا میشود. در زمینه خدمات، کیفیت ارائه به مشتری را بالا میبرد. در حوزه کشاورزی، بهرهوری و مدیریت منابع را بهتر میکند. در زمینه هنر، راههای تازهای برای خلق آثار نوآور و باکیفیت به وجود میآورد. به همین دلیل، آشنایی با فناوری هوش مصنوعی میتواند مسیر شغلی آینده را مطمئنتر و موفقتر بسازد.
تنوع فعالیتها و اشاره به زمینههای گوناگون و گروههای بزرگ شغلی
کتاب هوش مصنوعی با هدف ارتقای شایستگیهای هنرجویان در فناوریهای جدید برای اجرا در پایه دهم شاخه کاردانش، با توجه به شرایط و اقتضائات بهصورت نیمهتجویزی در کنار درس نقشهکشی رایانهای پیشنهاد شده است. کتاب تلاش کرده است ابعاد گوناگون این فناوری را به دو شیوه آموزش مستقل و آموزش تلفیقی در نظر بگیرد. همچنین، رویکرد آموزش مبتنی بر روشهای فعال یادگیری و بهکارگیری آن در گروه بزرگ شغلی در نظر گرفتهشده است. تنوع فعالیتها و اشاره به زمینههای گوناگون و گروههای بزرگ شغلی ناظر به همین نکته است.
ارزیابی پروژههای هوش مصنوعی در آینده
البته توجه به این موضوع را نباید از نظر دور داشت که هنرآموزان محترم تلاش کنند بهطور متعادل از هوش طبیعی و هوش مصنوعی در انجام وظایف شغلی و حرفهای بهره بگیرند. همچنین تأکید میشود سنجش شایستگیها و پودمانها در این درس بر اساس سنجش واقعی انجام شود و در قالب پروژههای هنرجویی و نمونه کار صورت گیرد. اگرچه ممکن است سنجش هنجار مرجع در این نوع ارزیابی بیشتر مدنظر مربیان گرامی قرار گیرد، اما میتوان در مواردی که استانداردهای عملکردی و سنجههای قضاوتی مشخصی برای ارزیابی پروژههای هوش مصنوعی در آینده تعریف شود، از ارزشیابی معیارمرجع بهره برد؛ لذا با تأکید درخواست شده است از سنجش تنها بهصورت کتبی (مدادکاغذی) خودداری شود. همچنین، برای غنیترکردن محتوا و استفاده از ظرفیتهای مکمل در بعضی از محتواها، استفاده از رمزینه پاسخسریع، اطلاعات بیشتر و بهروزتری در اختیار هنرجویان قرار خواهد گرفت.
گامی مؤثر در توانمندسازی نسل جوان
یادآور میشود، در آینده کتابهای اقتصاد سبز و اقتصاد دیجیتال نیز برای دیگر پایهها در این شاخه تحصیلی تألیف خواهند شد. امید است این اقدام گامی مؤثر در توانمندسازی نسل جوان، توسعه عدالت آموزشی و فناوری، ارتقای کیفیت آموزشهای فنیوحرفهای و کاردانش، و آمادهسازی آنان برای ورود به عرصههای نوین علمی و صنعتی کشور باشد.
انتهای پیام/
