گزارش جامع از تحولات آموزش عالی ۱۶ کشور آسیایی/ آسیا؛ کانون جدید آموزش عالی جهان شد

به گزارش خبرگزاری آنا، بر اساس جدیدترین تحلیل منتشرشده توسط «آزمایشگاه آینده‌های آموزش عالی»، آسیا دیگر بازیگر حاشیه‌ای در عرصه آموزش عالی جهانی نیست، بلکه به کانون اصلی تحول، تولید دانش و تربیت نیروی انسانی در قرن بیست‌ویکم تبدیل شده است.

این گزارش که ۱۶ کشور و سرزمین آسیایی را در آسیای شرقی، جنوب شرقی و جنوبی مورد بررسی قرار داده، حاکی از آن است که طی چهار دهه گذشته، ثبت‌نام دانشجویی در آسیا از اروپا و آمریکای شمالی پیشی گرفته است. چین به‌تنهایی حدود یک‌چهارم انتشارات علمی جهان را تولید می‌کند و همراه با هند، ژاپن و کره جنوبی، بلوک پژوهشی قدرتمندی را شکل داده‌اند که الگوهای تولید دانش جهانی را بازتعریف می‌کند.

با این حال، گزارش به یک پارادوکس مهم اشاره دارد: با وجود این مقیاس عظیم و رشد سریع، آسیا همچنان در سیستم‌های داده‌ای و شاخص‌های رتبه‌بندی جهانی کمتر نمایندگی می‌شود و بسیاری از معیارهای سنجش، خارج از منطقه و بدون توجه به ویژگی‌های بومی آسیا طراحی شده‌اند.

تنوع الگوهای حکمرانی؛ رد جبرگرایی سیاسی

یکی از یافته‌های کلیدی این مطالعه، به چالش کشیدن فرضیات ساده‌انگارانه درباره رابطه مستقیم بین نظام سیاسی و عملکرد دانشگاه‌هاست. کشورهای مورد بررسی طیف وسیعی از مدل‌های حکمرانی – از دموکراسی‌های لیبرال تا دولت‌های تک‌حزبی – را در بر می‌گیرند، اما هیچ الگوی واحدی برای موفقیت آموزش عالی وجود ندارد. به عبارت دیگر، توسعه دانشگاهی محصول تعامل پیچیده‌ای از عوامل تاریخی، اقتصادی و اجتماعی است، نه صرفاً ساختار سیاسی.

شکاف تأمین مالی؛ زنگ خطر برای کیفیت و عدالت

اگرچه رشد اقتصادی در بیشتر کشورهای آسیایی ادامه دارد، اما سهم هزینه‌های عمومی آموزش از تولید ناخالص داخلی در بسیاری از این کشورها راکد یا کاهشی بوده است. در سطح آموزش عالی، میانگین هزینه‌های دولتی حدود ۰.۵ درصد از تولید ناخالص داخلی است؛ رقمی که بسیار پایین‌تر از استانداردهای کشورهای با درآمد بالا محسوب می‌شود. این شکاف مالی می‌تواند در بلندمدت بر کیفیت، برابری و پایداری سیستم‌های آموزش عالی تأثیر منفی بگذارد.

تحولات جمعیتی؛ فرصت یا تهدید؟

آسیا با دو روند جمعیتی متضاد روبه‌روست: از یک سو کشورهایی مانند پاکستان و بنگلادش با جمعیت جوان و در حال رشد، و از سوی دیگر ژاپن، کره جنوبی و چین با پدیده سالمندی و کاهش نرخ زادوولد. این تحولات به این معناست که گروه سنی سنتی دانشجویان (۱۸ تا ۲۳ سال) در بسیاری از کشورها به‌زودی کاهش خواهد یافت. در پاسخ، دانشگاه‌ها ناگزیرند یا جذب دانشجوی بین‌المللی را گسترش دهند یا به سمت مدل‌های «یادگیری مادام‌العمر» حرکت کنند؛ روندی که یادگیرندگان ۲۴ تا ۵۵ ساله را به بخش کلیدی رشد تبدیل می‌کند.

مشارکت گسترده، نابرابری پایدار

دسترسی به آموزش عالی در آسیا بهبود چشمگیری یافته و در برخی کشورها به سطح نزدیک به همگانی رسیده است. با این حال، شکاف‌ها همچنان عمیق است: نرخ مشارکت در آموزش عالی از حدود ۱۰ درصد در پاکستان تا بیش از ۱۰۰ درصد در کره جنوبی متغیر است. همچنین، اگرچه دانشگاه‌های دولتی از نظر تعداد دانشجو غالب هستند، اما حدود ۶۵ درصد مؤسسات آموزش عالی در منطقه خصوصی‌اند؛ الگویی که به شکل‌گیری سیستم‌های «دوگانه» (انبوه خصوصی در کنار نخبه دولتی) در بسیاری از کشورها منجر شده است.

پژوهش: از تمرکز تا تنوع

چشم‌انداز پژوهشی آسیا ترکیبی از تمرکز و ظهور است. در حالی که چین، ژاپن، کره جنوبی و سنگاپور به‌عنوان «ابرقدرت‌های پژوهشی» با سرمایه‌گذاری بالا و خروجی جهانی شناخته می‌شوند، کشورهایی مانند هند، ویتنام و تایلند به سرعت در حال افزایش فعالیت‌های پژوهشی خود هستند. با این وجود، شاخص‌های کیفیت (مانند تأثیر استنادی) تصویری پیچیده‌تر ارائه می‌دهند و نشان می‌دهند که برخی سیستم‌های کوچک‌تر مانند سنگاپور در همکاری‌های بین‌المللی و کیفیت پژوهش عملکردی برجسته دارند.

بین‌المللی‌سازی: پتانسیل‌های استفاده‌نشده

برخلاف تصور رایج، سیستم‌های آموزش عالی آسیا همچنان نسبتاً درون‌گرا هستند و در بیشتر کشورها، دانشجویان بین‌المللی کمتر از یک درصد کل ثبت‌نام‌ها را تشکیل می‌دهند. در مقابل، تحرک خروجی دانشجویان آسیایی به مقاصد غربی به‌ویژه از هند، پاکستان و بنگلادش به سرعت در حال رشد است. گزارش بر پتانسیل بالای «تحرک درون‌آسیایی» تأکید دارد؛ راهبردی که می‌تواند هم یکپارچگی منطقه‌ای را تقویت کند و هم وابستگی به مقاصد سنتی را کاهش دهد.

کمبود داده؛ مانعی برای تحلیل دقیق

یکی از هشدارهای جدی گزارش، کمبود داده‌های سازگار و باکیفیت درباره آموزش عالی در آسیاست. بسیاری از شاخص‌های پرکاربرد جهانی، ویژگی‌های منحصربه‌فرد منطقه – مانند سرعت بالای توسعه، تنوع فرهنگی و مدل‌های نهادی ترکیبی – را نادیده می‌گیرند. نویسندگان گزارش بر ضرورت توسعه «سیستم‌های داده‌ای بومی» تأکید می‌کنند تا هم تحلیل درون‌منطقه‌ای تقویت شود و هم مقایسه‌های جهانی دقیق‌تر گردد.

برای سیاست‌گذاران، دانشگاهیان و پژوهشگران، این گزارش چند پیام راهبردی دارد، درک تحولات منطقه‌ای ضروری است، با جابجایی مرکز ثقل آموزش عالی به آسیا، نادیده گرفتن روندهای منطقه‌ای می‌تواند به انزوای استراتژیک منجر شود. اتکای صرف به رتبه‌بندی‌های جهانی کافی نیست؛ ایران نیازمند توسعه معیارهای سنجش متناسب با مأموریت‌های ملی و منطقه‌ای است. با وجود محدودیت‌های مالی، تمرکز بر حوزه‌های پژوهشی دارای مزیت نسبی و همکاری‌های منطقه‌ای می‌تواند بازدهی بالایی داشته باشد. با توجه به تحولات در ایران، برنامه‌ریزی برای جذب یادگیرندگان غیرسنتی و توسعه آموزش مادام‌العمر باید در دستور کار قرار گیرد. گسترش تبادل دانشجو، استاد و پروژه‌های پژوهشی با کشورهای همسایه و منطقه می‌تواند هم از وابستگی به غرب بکاهد و هم ظرفیت‌های علمی منطقه را تقویت کند.