امنیت منطقهای در نقطه عطف؛ خاورمیانه میان وابستگی خارجی و همکاری بومی
به گزارش خبرگزاری آنا، با مرور سیاست خارجی جمهوری اسلامی در سالهای اخیر میتوان به روشنی مشاهده کرده که ایران هیمشه امنیت در خاورمیانه را جمعی نگریسته و جمعی تفسیر کرده است. نگاهی که در آن امنیت خاورمیانه نه بر پایه مداخله قدرتهای خارجی، بلکه بر اساس همکاری میان کشورهای منطقه تعریف میشود. این رویکرد در سالهای اخیر به تدریج به یکی از محورهای اصلی سیاست منطقهای ایران تبدیل شده و اکنون در شرایط افزایش تنشهای ژئوپلیتیکی، با تأکید بیشتری مطرح میشود. در چنین چارچوبی، مسئله اصلی نه صرفاً یک جنگ یا بحران مقطعی، بلکه تعیین مسیر آینده نظم امنیتی در منطقه است.
در این نگاه، تحولات امنیتی منطقه در دهههای گذشته نشان داده است که الگوی متکی بر حضور قدرتهای فرامنطقهای نتوانسته ثبات پایدار ایجاد کند. تجربههای متعدد از جنگها، بحرانهای امنیتی و رقابتهای نیابتی، این برداشت را تقویت کرده که حضور بازیگران خارجی اغلب نه تنها به کاهش تنشها منجر نشده، بلکه در بسیاری موارد خود به عاملی برای تشدید رقابتهای ژئوپلیتیکی تبدیل شده است. از این منظر، نقد ساختار امنیتی موجود در منطقه در واقع نقد الگویی است که امنیت را از بیرون منطقه تعریف میکند.
بر همین اساس، مفهوم «امنیت بومی منطقه» به عنوان یک راهبرد جایگزین مطرح میشود. در این چارچوب، امنیت پایدار نه از طریق ائتلافهای نظامی وابسته به قدرتهای خارجی، بلکه از مسیر همکاری و تعامل میان کشورهای منطقه شکل میگیرد. این دیدگاه بر این فرض استوار است که کشورهای منطقه بیش از هر بازیگر دیگری از بیثباتی و ناامنی آسیب میبینند و در نتیجه بیشترین انگیزه را برای حفظ ثبات دارند. بنابراین اگر سازوکارهای همکاری میان آنها تقویت شود، امکان شکلگیری یک نظم امنیتی پایدار افزایش خواهد یافت.
در این میان، یکی از محورهای اصلی این رویکرد تأکید بر پیوند میان امنیت و اقتصاد است. در نگاه راهبردی مطرحشده، امنیت صرفاً یک مسئله نظامی نیست، بلکه به طور مستقیم با ساختارهای اقتصادی، روابط تجاری و منافع مشترک کشورها ارتباط دارد. هنگامی که میان کشورهای منطقه شبکهای از همکاریهای اقتصادی شکل بگیرد، هزینههای درگیری به شکل قابل توجهی افزایش مییابد و همین مسئله به عنوان یک عامل بازدارنده عمل میکند. به عبارت دیگر، امنیت زمانی پایدار خواهد بود که در دل یک ساختار اقتصادی مشترک شکل بگیرد.
از سوی دیگر، در این گفتمان به مسئله «وابستگی امنیتی» نیز توجه ویژهای میشود. وابستگی امنیتی به این معناست که برخی دولتها برای تأمین امنیت خود به حضور نظامی قدرتهای خارجی متکی میشوند. این الگو اگرچه ممکن است در کوتاهمدت نوعی بازدارندگی ایجاد کند، اما در بلندمدت میتواند پیامدهای پیچیدهای به همراه داشته باشد. یکی از این پیامدها تبدیل شدن این کشورها به بخشی از رقابتهای قدرتهای بزرگ است؛ رقابتهایی که لزوماً با منافع بلندمدت منطقه همخوانی ندارد.
در چنین فضایی، طرح ایده همکاری امنیتی میان کشورهای منطقه در واقع تلاشی برای عبور از این الگو محسوب میشود. این دیدگاه بر این باور است که امنیت زمانی میتواند پایدار باشد که از درون منطقه تولید شود و نه از طریق ترتیباتی که از بیرون تحمیل میشوند. به همین دلیل، تأکید بر گفتوگو و همکاری میان کشورهای همسایه در این چارچوب اهمیت ویژهای پیدا میکند.
عامل مهم دیگر در این تحلیل، تغییر تدریجی در معادلات قدرت منطقهای است. خاورمیانه در سالهای اخیر شاهد تحولات قابل توجهی در روابط میان بازیگران اصلی بوده است. کاهش برخی تنشهای قدیمی و افزایش تعاملات دیپلماتیک میان کشورهای منطقه نشان میدهد که زمینههایی برای شکلگیری الگوهای جدید همکاری وجود دارد. در چنین شرایطی، تأکید بر مفهوم «وحدت منطقهای» را میتوان تلاشی برای بهرهبرداری از این فرصتها دانست.
در کنار این مسئله، گفتمان مطرحشده تلاش میکند تصویر متفاوتی از مفهوم قدرت در منطقه ارائه دهد. در این چارچوب، قدرت صرفاً به توان نظامی محدود نمیشود، بلکه مجموعهای از عوامل از جمله توان اقتصادی، انسجام اجتماعی، هویت فرهنگی و استقلال سیاسی را در بر میگیرد. این نگاه به نوعی بازتعریف مفهوم قدرت در محیط منطقهای است؛ بازتعریفی که بر خوداتکایی و ظرفیتهای بومی تأکید دارد.
پس آنچه در قالب «انتخاب تاریخی» مطرح میشود را میتوان به عنوان دعوتی برای بازاندیشی در ساختار امنیتی خاورمیانه تعبیر کرد. این انتخاب در واقع میان دو مسیر متفاوت قرار دارد: نخست تداوم الگوی امنیتی مبتنی بر رقابتهای قدرتهای خارجی و دوم حرکت به سوی الگویی که بر همکاری منطقهای و منافع مشترک استوار است. از این منظر، مسئله اصلی نه صرفاً یک اختلاف سیاسی یا نظامی، بلکه تعیین چارچوبی است که آینده ثبات و توسعه منطقه بر اساس آن شکل خواهد گرفت.
به همین دلیل، بحث درباره امنیت منطقهای در نهایت به یک پرسش بنیادین بازمیگردد: آیا کشورهای خاورمیانه میتوانند با تکیه بر ظرفیتهای مشترک خود، الگویی از همکاری و همگرایی ایجاد کنند که جایگزین رقابتهای فرسایشی گذشته شود؟ پاسخ به این پرسش میتواند مسیر تحولات ژئوپلیتیکی منطقه در سالهای آینده را تعیین کند.
انتهای پیام/
