دانش نخبگان ایرانی چطور نماد پدافندی آمریکا را نابود کرد؟

سامانه پدافند هوایی تاد (THAAD) که به عنوان یکی از پیشرفته‌ترین سپر‌های دفاعی ایالات متحده شناخته می‌شود، نه صرفاً یک توپخانه ساده، بلکه مجموعه‌ای به هم پیچیده از فناوری‌های الکترونیک و موشکی است. 

تاد در ترازو؛ غول ساخت آمریکا از نگاه کارشناسی

این سامانه که برای رهگیری موشک‌های بالستیک در خارج از جو زمین طراحی شده، از چندین بخش حیاتی تشکیل شده است. نخستین و مهم‌ترین جزء آن، رادار‌های آرایه فازی پیشرفته هستند. مدل عملیاتی این سامانه به رادار زمینی AN/TPY-۲ معروف است که قادر به شناسایی اهداف در برد‌های بیش از ۱۰۰۰ کیلومتر است. اما مدل ارتقاءیافته و مستقل این رادار‌ها با شناسه AN/FPS-۱۳۲ که گاه با عنوان رادار هشدار زودهنگام نسل جدید (UEWR) نیز از آن یاد می‌شود.

قابلیت رهگیری هم‌زمان چندین هدف را با دقتی قابل توجه دارد. بخش دوم، لانچر‌های متحرک هستند که هر کدام قادر به حمل ۱۰ موشک رهگیر هستند. موشک‌های تاد خود شاهدی بر پیچیدگی‌های مهندسی هستند: این موشک‌ها بدون سرجنگی منفجره عمل می‌کنند و با استفاده از انرژی جنبشی (هیت تو کیل) و از طریق برخورد مستقیم با هدف، آن را منهدم می‌کنند.

این موشک‌ها مجهز به حسگر‌های الکترواپتیکال و سیستم‌های ناوبری بسیار دقیق هستند تا بتوانند در فضای خلا، هدفی با سرعت چندین کیلومتر بر ثانیه را دقیقاً در مسیر برخورد قرار دهند. پیچیدگی ساخت این موشک‌ها به حدی است که قیمت تمام شده هر فروند آن به ۸ تا ۱۰ میلیون دلار می‌رسد و کل قیمت هر سامانه (شامل شش لانچر و دو مرکز کنترل تاکتیکی) چیزی در حدود ۸۰۰ میلیون تا یک میلیارد دلار برآورد می‌شود.

رمزگشایی از AN/FPS-۱۳۲؛ مغز متفکر پدافند آمریکایی

رادار AN/FPS-۱۳۲ که از آن به عنوان یکی از ستون‌های اصلی شبکه پدافند موشکی آمریکا یاد می‌شود، فراتر از یک دیده‌بان ساده است. این سامانه که در دسته رادار‌های آرایه فازی فعال (Active Phased Array) قرار می‌گیرد، با قدرت بسیار بالا قادر است اهدافی به کوچکی یک توپ تنیس را در فاصله ۵ هزار کیلومتری شناسایی کند.

ویژگی منحصر‌به‌فرد رادار مورد اشاره در توانایی آن برای جستجوی وسیع آسمان و هم‌زمان رهگیری اهداف متعدد و حتی هدایت موشک‌های رهگیر به سمت آن‌هاست. اما نکته کلیدی در رویارویی با چنین سیستمی، قدرت اختلال، فریب، و نابودی فیزیکی آن است. نابودی یک رادار هشدار زودهنگام با فناوری AN/FPS-۱۳۲ به معنای کور کردن شبکه فرماندهی و کنترل یک تئاتر عملیاتی وسیع خواهد بود.

فناوری مورد نیاز برای سرنگونی چنین سامانه‌ای شامل موشک‌هایی با قابلیت تغییر مسیر در لحظه، سر جنگی‌های دارای جستجوگر راداری غیرفعال یا نیمه‌فعال، و مهم‌تر از همه، شناسایی و رهگیری سیگنال‌های راداری و موقعیت‌یابی دقیق آنهاست. همچنین توانایی عبور از لایه‌های پدافندی که از این رادار محافظت می‌کنند، نیازمند موشک‌هایی با سرعت بالا و مانورپذیری فوق‌العاده است. در این عرصه، فناوری‌های جنگ الکترونیک و مهمات هوشمند نقشی تعیین‌کننده پیدا می‌کنند.

ضربه به ابرچشمان دشمن؛ ایران چه کرد و چه معنایی دارد؟ 

اکنون به نقطه عطف این گزارش می‌رسیم. در جریان عملیات دفاعی غرورآفرین فعلی نیرو‌های مسلح ایران در چارچوب جنگ رمضان، حمله‌ای علیه مواضع رژیم صهیونیستی صورت گرفت که منجر به اصابت مستقیم و انهدام شماری از تجهیزات پدافندی و راداری متجاوزین شد. اگر صحبت از نابودی نمونه‌هایی از رادار‌های AN/FPS-۱۳۲ یا مشتقات آن در این حملات باشد، این موفقیت را باید در تاریخ جنگ‌های مدرن یک دستاورد کم‌نظیر ارزیابی کرد.

نابودی سامانه‌های راداری هشدار زودهنگام نشان‌دهنده شکستن کامل یک لایه دفاعی دشمن است. برای چنین کاری، مهاجم باید قادر باشد تا همزمان چند عملیات پیچیده را مدیریت کند: نخست، شناسایی موقعیت دقیق رادار با وجود تدابیر پنهانکاری و فریب. دوم، طراحی مسیر پروازی موشک به گونه‌ای که از زیر چتر پدافندی عبور کند. سوم، به کارگیری موشک‌هایی با سر جنگی که بتواند تأسیسات بتنی و تجهیزات حساس رادار را از کار بیندازد.

تحلیل گزارش‌های رسانه‌ای متعاقب حملات ایران حاکی از تأثیر راهبردی عمیق این موفقیت است. بر اساس این گزارش‌ها، پس از اصابت و انهدام رادار‌های هشدار زودهنگام مذکور، پنجره زمانی هشدار برای نیرو‌های دشمن از حدود ۲۰ دقیقه به کمتر از ۲ دقیقه کاهش یافت. این تغییر چشمگیر به معنای از دست رفتن عملی توانایی سازماندهی یک پدافند لایه‌مند و مؤثر است.

زمانی که رادار‌های دوربرد مانند AN/FPS-۱۳۲ از مدار خارج می‌شوند، قدرت رهگیری دشمن تا بیش از ۷۰ درصد کاهش پیدا می‌کند. سامانه‌های پدافندی نقطه‌ای و کوتاه‌برد که جایگزین می‌شوند، توانایی شناسایی و درگیری با اهداف را تنها در لحظات پایانی و آن هم به صورت پراکنده خواهند داشت. معنای چنین موفقیتی این است که جمهوری اسلامی ایران به فناوری‌هایی دست یافته که زنجیره کشف تا انهدام اهداف استراتژیک را با موفقیت طی می‌کند.

این یعنی توانایی نفوذ به حریم هوایی تحت پوشش پیشرفته‌ترین رادار‌های دنیا و خنثی‌سازی برتری اطلاعاتی دشمن پیش از آغاز نبرد. نیرو‌های مسلح ایران با این اقدام نشان دادند که نه تنها در دکترین دفاعی خود متوقف نمانده‌اند، که به طور فعال به دنبال شناسایی نقاط ضعف دشمن و ضربه زدن به هسته سخت قدرت اطلاعاتی و کنترلی آن هستند. این دستاورد حاصل سال‌ها تلاش برای رسیدن به خودکفایی در زمینه موشک‌های بالستیک دقیق، موشک‌های کروز با پرواز ارتفاع پایین و فناوری‌های نوین هدایت‌کننده است.

از نهضت علمی تا میدان نبرد؛ نقش نخبگان در شکستن انحصار فناوری

واضح است که چنین موفقیت‌های خیره‌کننده‌ای تصادفی نیست و ریشه در یک تحول عمیق علمی و فرهنگی در کشور دارد. بی‌تردید، پشت پرده توانایی نابودسازی سامانه‌های پیچیده‌ای، چون تاد و رادار‌های AN/FPS-۱۳۲، ده‌ها هزار ساعت کار تحقیقاتی توسط دانشمندان و نخبگان ایرانی نهفته است. برای پیمودن این مسیر، یک کشور باید در چندین حوزه فناورانه پیشرفته، توانایی بومی داشته باشد:

فناوری مواد و سوخت موشکی برای ساخت موشک‌های دوربرد و مانورپذیر، فناوری راداری و جنگ الکترونیک برای شناسایی و رهگیری اهداف، و فناوری اپتیک و لیزر برای هدایت دقیق در لحظات پایانی. تأکید ویژه و مکرر رهبر شهید انقلاب، امام خامنه‌ای، بر توسعه فعالیت‌های علمی و استفاده از نخبگان، بذر چنین موفقیت‌هایی را کاشت. نهضت علمی که با مدیریت و پشتیبانی ایشان در کشور به جریان افتاد، سبب شد تا ایران به جمع معدود کشور‌های دارنده چرخه کامل فناوری موشکی بپیوندد و توانایی خوبی هم در توسعه سامانه‌های پدافندی بومی داشته باشد.

سامانه‌های موشکی نظیر سجیل، خرمشهر، حاج قاسم و فتاح که با فناوری سوخت جامد و سرعت بالا طراحی شده‌اند، دقیقاً نمونه‌هایی از توانمندی‌هایی هستند که می‌توانند چنین اهداف استراتژیکی را مورد اصابت قرار دهند. موشک فتاح با سرعت مافوق صوت و توانایی مانور بالا در لایه‌های مختلف جو، و موشک خرمشهر با برد بالا و قدرت تخریب فراوان، از جمله گزینه‌هایی هستند که می‌توانند با عبور از سامانه‌های رهگیری پیشرفته، ضربه‌ای کاری بر پیکره دشمن وارد کنند. در نتیجه، شکستن طلسم سامانه‌های پیشرفته آمریکایی، یک پیروزی میدانی نیست، بلکه پیروزی اراده، ایمان و دانش دانشمندان جوان ایرانی بر انحصارطلبی قدرت‌های جهانی است. این گزارش نشان می‌دهد که با وجود تفاوت‌های فناورانه، عزم ملی و رهبری حکیمانه می‌تواند کشور را به قله‌های پیشرفت برساند.