شاهد ۱۳۶؛ نماد فناوری ایرانی که غرب را به چالش کشیده است
برخی منابع میگویند که ردپای فناوری به کار رفته در پهپاد انتحاری شاهد ۱۳۶ که امروز به نماد قدرت بازدارنده جمهوری اسلامی ایران تبدیل شده، به پروژهای مشترک میان آلمان غربی و آمریکا در اواسط دهه ۱۹۸۰ میلادی بر میگردد. در آن زمان شرکت آلمانی دایملر-بنز (دورنیه) پهپادی به نام DAR (Die Drohne Antiradar) را برای مقابله با رادارهای شوروی طراحی کرد.
این پهپاد ۱۱۰ کیلوگرمی با سرعت ۲۵۰ کیلومتر در ساعت و برد ۶۰۰ کیلومتر، از نظر ساختار آیرودینامیکی و نوع پرتاب، شباهت قابل توجهی به شاهد ۱۳۶ امروزی داشت. پس از پایان جنگ سرد، این پروژه متوقف شد.
ریشههای فناوری و تولد یک تهدید قدرتمند در جنگهای نامتقارن
نهضت علمی در جمهوری اسلامی ایران مورد حمایت رهبری، آیتاللهالعظمی سیدعلی خامنهای، بستری فراهم آورد تا مهندسان ایرانی با تکیه بر دانش بومی و معکوسسازی برخی فناوریهای موجود، بتوانند ایده ساخت پهپادی ارزان اما کاربردی را به سرانجام برسانند.
تأکید ایشان بر جهاد علمی و خودکفایی در صنایع دفاعی، مسیری را هموار کرد که شرکتهای فعال در صنایع دفاعی ایران، بتوانند محصولی، چون شاهد ۱۳۶ را طراحی و تولید کنند. این پهپاد سرانجام در دسامبر ۲۰۲۱ و طی رزمایش مشترک سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، با نام «شاهد ۱۳۶» رونمایی شد.
طول پهپادهای شاهد ۳.۵ متر، وزن آنها حدود ۲۰۰ کیلوگرم و سرجنگی آن ۴۰ کیلوگرم است که با یک موتور پیستونی ۵۰ اسب بخار حرکت میکند. جالب توجه آنکه برخی منابع میگویند موتور این پهپاد نمونه ارتقاء یافته موتور هواپیمای سبک Limbach L۵۵۰e ساخت آلمان شرقی سابق است که ایران موفق به بهینهسازی و تولید انبوه آن با مصرف سوخت بهینه و صدای کمتر شده است.
رهبر معظم انقلاب در دیدار با دانشمندان و متخصصان صنایع دفاعی بارها بر این نکته تأکید کرده بودند که ما باید به توانمندیهایی دست پیدا کنیم که دشمن را از فکر تجاوز پشیمان کند. این نگاه راهبردی که در اسناد بالادستی و بیانات ایشان در سالهای متمادی نمود داشته، به طور. مستقیم به شکلگیری پروژههایی مانند شاهد ۱۳۶ منجر شد. مهندسان ایرانی با تکیه بر این حمایتها، توانستند ظرف مدت کوتاهی نه تنها نمونه اولیه را بسازند، بلکه خط تولید انبوه آن را با استفاده از زنجیره تأمین داخلی راهاندازی کنند. این موفقیت در حالی به دست آمد که ایران تحت شدیدترین تحریمهای تسلیحاتی و فناوری تاریخ قرار داشت.
اولین میدانهای آزمایش و نقشه جهانی قدرت
شاید بتوان گفت که نخستین تجربه میدانی جدی این پهپادها پیش از جنگ اوکراین و در تاریخ ۱۴ می ۲۰۱۹ رقم خورد. در آن تاریخ، تأسیسات خط لوله آرامکو در عربستان سعودی با پهپادهایی که گویی نیروهای انصارالله برای ساخت آن از شاهد ۱۳۶ الگوبرداری جدی کرده بودند، هدف قرار گرفته شد.
دو حمله دیگر در همان سال به پالایشگاههای خریص و بقیق با پهپادهایی که نوعا کپی شاهد ۱۳۷ به نظر میآمدند انجام شد. این حملات که با تعداد کمی پهپاد انجام شد، چنان دقیق و غافلگیرانه بود که محققان آمریکایی بعدها از آن به عنوان «پرل هاربر انرژی» یاد کردند.
پدافند هوایی عربستان سعودی در آن مقطع نتوانست پهپادهای مهاجم را در مراحل اولیه شناسایی کند و خسارات وارده به صنعت نفت این کشور ماهها ادامه داشت. گزارش رسمی وزارت انرژی آمریکا در آن زمان تأیید کرد که ۵۰ درصد تولید نفت عربستان برای مدتی متوقف شده بود.
همرمان با آغاز جنگ اوکراین و ورود نسخه روسی این پهپاد با نام «گران-۲» به میدان نبرد، نام شاهد ۱۳۶ بار دیگر بر سر زبانها افتاد. نیروهای مسلح روسیه از اواخر تابستان ۲۰۲۲ استفاده گسترده از این پهپادها را علیه زیرساختهای انرژی و نظامی اوکراین آغاز کردند. شبکههای تلویزیونی غربی مانند CNN تصاویری از آوار این پهپادها در خیابانهای کییف و خارکف پخش کردند و کارشناسان نظامی غربی را بهتزده به تحلیل این پدیده جدید پرداختند.
البته این تجربهها به طور مستقیم توسط شاهدهای ۱۳۶ رقم میخورد و نسخههای کپی شده به میدانهای نبرد رفتند اما همان نسخهها هم نشان دادند که یک سلاح مخوف اما ارزان به میدانهای نبرد وارد شده است.
نقطه عطف بعدی اما جنگ رمضان و تجاوز مشترک آمریکا و رژیم اسرائیل به ایران در اسفند ۱۴۰۴ بود. همزمان با عملیات وعده صادق ۴، تصاویری از اصابت این پهپادها به اهدافی در بحرین، کویت و امارات منتشر شد. فیلمهای تأیید شده نشان میداد که یک شاهد ۱۳۶ به پایگاه نیروی دریایی آمریکا در بحرین و دیگری به هتل فیرمنت پالم در دبی اصابت کرده است.
صدای موتور این پهپادها که به «موتورسیکلت» معروف است، در لحظات پیش از انفجار در این فیلمها به وضوح قابل شنیدن است. نکته قابل تأمل آنکه در جریان این عملیات، پهپادهای شاهد با عبور از کمربند پدافندی مجهز به سامانههای پاتریوت و تاد (THAAD) توانستند به اهداف خود برسند. پنتاگون نیز تاکنون در طول جنگ چندباری مجبور به اعتراف شده است که این پهپادها با موفقیت هدف را ویران کردهاند.
اقتصاد جنگ و ناتوانی پدافند گرانقیمت
هزینه تمام شده ساخت هر فروند شاهد ۱۳۶ برای ایران، بنا بر ارزیابیهای اطلاعاتی غرب، بین ۲۰ تا ۵۰ هزار دلار تخمین زده میشود. در مقابل، سامانههای پدافندی نظیر پاتریوت (PAC-۳) با موشکهای چند میلیون دلاری خود، برای رهگیری این پهپادها به میدان میآیند. به عنوان مثال، هزینه یک موشک پاتریوت بیش از ۳ میلیون دلار و موشکهای سامانه NASAMS بیش از یک میلیون دلار است.
این عدم تقارن اقتصادی، ستونهای پنتاگون را به لرزه درآورده است. مجله فارن پالیسی در تحلیل فوریه ۲۰۲۶ خود نوشت: «ایران با تولید هر شاهد ۱۳۶ به ارزش یک خودروی اقتصادی، آمریکا را مجبور میکند موشکهایی به ارزش چندین خانه لوکس شلیک کند. این یک معادله برد-برد برای تهران است.»
دلیل ناتوانی پدافندها فقط بحث اقتصاد نیست. شاهد ۱۳۶ با بدنه کامپوزیتی و سطح مقطع راداری بسیار کم (معادل ۰.۵ متر مربع)، در ارتفاع بسیار پایین پرواز میکند. پوشش سطح آن با مواد فلوئورکربن، بازتابش امواج فروسرخ را کاهش میدهد. بسیاری از رادارها نظیر ST-۶۸UM قادر به کشف اهداف در ارتفاع زیر ۶۰ متر نیستند.
علاوه بر این، هدایت این پهپاد با ترکیبی از سامانه ناوبری اینرسیایی (INS) و اصلاح GPS انجام میشود که آن را نسبت به جنگ الکترونیک مقاومتر کرده است. در نمونههای روسی، حتی از آنتنهای آرایهای تطبیقی (CRPA) با ۱۶ کانال استفاده شده که مختل کردن آن نیازمند ۱۶ ایستگاه جنگ الکترونیک است. کارشناسان نظامی مؤسسه مطالعات جنگ (ISW) در واشنگتن تأکید میکنند که «شاهد ۱۳۶ نه یک سلاح دقیق، بلکه یک مفهوم جدید از جنگ افزار نامتقارن است که قواعد بازی را تغییر داده است.»
عامل دیگری که پدافندها را با چالش مواجه میکند، توانایی شاهد ۱۳۶ برای پرواز در امواج رادیویی خاموش است. این پهپاد پس از دریافت آخرین بهروزرسانی مسیر از ماهواره، به حالت کاملاً سکوت الکترونیکی رفته و تا نزدیکی هدف با استفاده از ناوبری اینرسیایی پیش میرود. در این مرحله، هیچ سیگنالی برای ردیابی و رهگیری ارسال نمیکند و عملاً برای سامانههای شنود الکترونیک نامرئی میشود.
مشتریان، کپیها و هندسه قدرت ارزان، اما مؤثر
موفقیت شاهد ۱۳۶ باعث شد کشورهای مختلفی به فکر خرید یا کپیبرداری از آن بیفتند. برای نمونه برخی مدعی هستند که روسیه علاوه بر اینکه خریدار عمده این پهپادها بود، با راهاندازی خط تولید در منطقه ویژه آلابوگا و با استفاده از قطعات چینی، نسخه بومی «گران-۲» را با تغییراتی از جمله نصب زره برای محافظت از موتور و سامانههای هدایت پیشرفتهتر تولید کرد.
جنبش انصارالله یمن نیز نمونهای از این پهپاد را با نام «طوفان» به پرواز درآورده و از آن علیه تأسیسات نفتی عربستان و اهداف نظامی در عمق خاک این کشور استفاده کرده است.
جالب آنکه خود آمریکاییها نیز با پروژه «LUCAS» (سامانه تهاجمی رزمی بدون سرنشین کمهزینه) دست به مهندسی معکوس شاهد ۱۳۶ زدهاند. شرکت SpektreWorks در آریزونا با استفاده از پهپادهای به غنیمت گرفته شده ایرانی، این نمونه را ساخته و در دسامبر ۲۰۲۵ برای نخستینبار در منطقه خاورمیانه مستقر کرده است. این پروژه که با بودجه ۴۰ میلیون دلاری فرماندهی عملیات ویژه آمریکا انجام شده، تلاشی آشکار برای تقلید از موفقیت ایران در ساخت سلاح ارزان و مؤثر است.
حتی رژیم صهیونیستی نیز پروژهای مشابه با نام «Rotem L» را کلید زده، اما کارشناسان نظامی معتقدند هزینه تولید این نمونهها در اسرائیل به دلیل استانداردهای بالای قطعات و دستمزدها، حداقل ۵ برابر نمونه ایرانی است.
دستاورد نگاه راهبردی رهبر شهید ایران، آیتالله خامنهای، که همواره بر تولید «جنگافزار ارزان، اما مؤثر» تأکید داشتند، امروز در معادلات جهانی نمایان است. در دفاع مقدس ۱۲ روزه اخیر و عملیات وعده صادق ۴، این راهبرد به خوبی جواب داد. در حالی که رژیم صهیونیستی به گنبد آهنین و سامانههای لیزری «آیرون بیم» خود برای نابودی موشکها متکی است، انبوهی از شاهدهای ۱۳۶ با هزینهای ناچیز، تأسیسات نظامی دشمن را هدف قرار دادند و محاسبات امنیتی آمریکا و اسرائیل را در هم ریختند.
ژنرال کنت مککنزی، فرمانده سابق سنتکام، در مصاحبه با شبکههای تلویزیونی در فوریه ۲۰۲۶ اعتراف کرد: «ایرانیها با این سلاح ساده، اما هوشمندانه، بزرگترین چالش پدافندی ما از زمان جنگ ویتنام را ایجاد کردهاند.» شاید باید از شاهدهای ۱۳۶ به عنوان کلاشینکفهای پهپادهای عصر جدید صنایع نظامی یاد کرد که ویژگیهای برجسته آن، هر ارتشی را علاقهمند به استفاده از آنها میکند.
این همان هندسه جدیدی از قدرت است که در آن، «اقتصاد مقاومتی» به «اقتصاد جنگی» تبدیل شده و به فرمول بازدارندگی پایدار دست یافته است. شاهد ۱۳۶ نه فقط یک سلاح، بلکه نماد تحقق یک ایده بود؛ ایدهای که میگفت با تکیه بر توان داخلی و نگاه بلندمدت راهبردی میتوان در برابر قدرتمندترین ارتشهای جهان ایستاد و آنها را به عقبنشینی واداشت. امروز نام این پهپاد در آکادمیهای نظامی جهان به عنوان «مطالعه موردی جنگ نامتقارن در قرن بیست و یکم» تدریس میشود و این تازه آغاز راهی است که رهبر شهید ایران آن را ترسیم کردند.
انتهای پیام/
