حداد عادل: رهبر شهید ما با اندیشه اقبال به خوبی آشنا بود/ پیشگویی اقبال درباره ایران محقق شد
به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا، کنفرانس بینالمللی و جشنواره هنری اقبال (IQBAL) با محوریت پیوند هنر، اندیشه و همگرایی فرهنگی ایران و پاکستان در حوزه هنری برگزار شد.
این رویداد با حضور جمعی از چهرههای فرهنگی و علمی دو کشور همراه خواهد بود و غلامعلی حدادعادل، محمد بقایی ماکان، علی کمیل قزلباش و عبدالرؤوف، سفیر جمهوری اسلامی پاکستان و رئیس مؤسسه فرهنگی اکو، از سخنرانان آن هستند.
تاکید رئیس حوزه هنری بر ضرورت طراحی پروژههای بزرگ فرهنگی مشترک ایران و پاکستان
محمد مهدی دادمان، رئیس حوزه هنری، در این مراسم با گرامیداشت شهیدان انقلاب اسلامی و خیرمقدم به مهمانان، بر نقش فرهنگ و هنر در تقویت پیوندهای میان ملتها تأکید کرد و گفت: «اندیشه و هنر میتواند فراتر از مرزهای جغرافیایی عمل کند و پیوندهای تازهای برقرار کند؛ پیوندهایی که فراتر از ماه و سال و حتی صد سال آینده است.»
وی با اشاره به برگزاری این رویداد همزمان با صد و چهل و نهمین سالگرد تولد علامه اقبال لاهوری ابراز امیدواری کرد که این گردهمایی و جشنواره هنری، سرآغازی برای برنامهای بلندمدت و اقدامات مهمتر و جدیتر در سال آینده برای شناخت هرچه بیشتر اقبال لاهوری و تقویت پیوند میان ملتها باشد.
دادمان افزود: «اگر ما از طریق فرهنگ، اندیشه و هنر برای تعامل تلاش کنیم، حتماً افقهای تازهای در روابط دو ملت خواهیم گشود و مسیرهای تازهای را آغاز خواهیم کرد.»
رئیس حوزه هنری همچنین بر ضرورت طراحی پروژههای بزرگ فرهنگی مشترک تأکید کرد و گفت: «میتوان پروژههای بزرگ فرهنگی را طراحی کرد که محصول فرهنگ مشترک برای جهان یا حداقل منطقه ما حرف تازهای داشته باشد. حرکتها و جریانهای فرهنگی، هنری و اجتماعی را میتوان با پیوند فرهنگی ملتها آغاز کرد که اینها میتواند به جریانهای اثرگذار و عمیق فرهنگی منجر شود.»
اقبالشناس و مدرس زبان اردو: اندیشه اقبال دعوت به خودآگاهی و تبدیل باور به عمل است
علی کمیل قزلباش، پژوهشگر، اقبالشناس و مدرس زبان اردو، در کنفرانس بینالمللی و جشنواره هنری اقبال در حوزه هنری با موضوع «بازخوانی شخصیت سیاسی اقبال» سخن گفت و بر نسبت میان اندیشه اقبال و باور دینی، اراده سیاسی و آرمان استقلال تأکید کرد.
خودی؛ نه انزوا، بلکه نیروی عمل
قزلباش در این سخنرانی توضیح داد که در اندیشه اقبال، انسان با شناخت خویشتن، تقویت اراده، پرورش ایمان و ورود آگاهانه به عرصه عمل میتواند به مرتبهای از فکر و معنویت دست یابد که زندگی او از محدوده منافع شخصی فراتر رود و در خدمت اهداف بزرگتر قرار گیرد. به گفته وی، مفهوم «مرد مؤمن» که در اندیشه اقبال با «خودی» پیوند دارد، شخصیت مستقل و مسئول را تشکیل میدهد؛ شخصیتی که با شناخت خویش در برابر دشواریها استحکام مییابد و از امکان تغییر جهان غافل نمیماند.
این پژوهشگر زبان اردو تأکید کرد که «خودی» در اندیشه اقبال به معنای خودپرستی یا انزوای فردی نیست، بلکه نیرویی است که انسان را از بیحالی و انفعال بیرون میآورد و به او امکان میدهد در شکل دادن به سرنوشت خویش نقش فعال داشته باشد.
از شناخت خویشتن تا استقلال و مقاومت
قزلباش در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به زندگی سیاسی و اجتماعی امام آیتالله خامنهای گفت که ایشان از دوران مبارزه با حکومت پهلوی تا ریاستجمهوری و رهبری جمهوری اسلامی، برای استقلال ایران، حفظ هویت اسلامی، مقاومت در برابر فشارهای خارجی و تقویت ظرفیتهای علمی و اقتصادی کشور تلاش کردهاند. به گفته وی، این مسیر گستردهای برای مطالعه نسبت میان باور دینی، اراده سیاسی و آرمان استقلال فراهم آورده است.
اقبال؛ پیوند سنت و بازاندیشی با زبان نو
وی همچنین به تلاش اقبال برای بیان مفاهیم قرآنی و عرفانی در قالب زبانی نو و متناسب با مسائل عصر او اشاره کرد و گفت اقبال در این مسیر از میراث مولانا، حافظ، سعدی و دیگر شاعران فارسیزبان بهره گرفت و در عین وفاداری به سنت، ضرورت حرکت و بازاندیشی را نیز مورد توجه قرار داد.
قزلباش یادآور شد که امام آیتالله خامنهای نیز با ادبیات فارسی و فرهنگ اسلامی آشنایی و علاقه داشتهاند و در سخنان عمومی خود به ادبیات و شعر توجه نشان دادهاند. به گفته وی، ایشان از اقبالشناسان بزرگ جهان هستند و کتابشان امروز نیز برای پژوهشگران اهمیت دارد.
مرد مؤمن؛ ایمان در اراده و مسئولیت
سخنران این نشست در ادامه با اشاره به مفهوم «مرد مؤمن» در اندیشه اقبال گفت چنین انسانی باورهای خود را به نیروی عمل تبدیل میکند و ایمان او در اراده، تصمیمگیری، شجاعت و احساس مسئولیت آشکار میشود. به گفته وی، چنین انسانی در برابر موانع تاریخی و اجتماعی تسلیم نمیشود و برای تحقق اهداف خود از توانایی فکری و عملی بهره میگیرد.
قزلباش در بخشی از سخنان خود با استناد به «اسرار خودی» اقبال، ابیاتی از این اثر را خواند و بر نقش عشق در شکوفایی و عالمافروزی تأکید کرد. وی همچنین با اشاره به سیره امیرالمؤمنین (ع) گفت که در شدیدترین مراحل خطر، ایشان در خطوط مقدم حاضر بودند و خود را با توجیههای حفظ جان فریب ندادند.
صدای اقبال فراتر از مرزهای جغرافیایی و زبانی
در ادامه مراسم کنفرانس بینالمللی و جشنواره هنری اقبال، دکتر عبدالرئوف رفیقی، رئیس آکادمی اقبال پاکستان، با موضوع «فلسفه خودی و نگاه اقبال به جهان اسلام» به ایراد سخنرانی پرداخت. آنچه در پی میآید بر پایه محور اعلامشده سخنرانی و مواضع شناختهشده او درباره ظرفیت جهانی اندیشه اقبال تنظیم شده است.
خودی؛ نه انزوا، بلکه نیروی پیوند با جهان
رفیقی در سخنان خود «خودی» را نه دعوت به گوشهنشینی، بلکه نیروی درونی انسان برای بازیابی کرامت و مسئولیتپذیری معرفی کرد و تأکید کرد که این مفهوم در اندیشه اقبال، فرد مسلمان را از انفعال بیرون میآورد و او را برای حضور آگاهانه و سازنده در جهان آماده میسازد. به باور او، خودی در خوانش اقبال، پاسخی به بحران هویت و عقبماندگی جهان اسلام است؛ پاسخی که ریشه در پرورش اراده، ایمان و عمل دارد.
رئیس آکادمی اقبال پاکستان با تأکید بر جهانشمولی پیام اقبال گفت که صدای این متفکر مسلمان «در سطح جهانی طنینانداز است و از مرزهای نژادی و جغرافیایی فراتر میرود». او این ویژگی را نشانه ظرفیت اندیشه اقبال برای گفتوگو با انسان معاصر، مستقل از تعلقات ملی و قومی، توصیف کرد.
جهان اسلام؛ مخاطب اصلی و مسئولیت مشترک
رفیقی نگاه اقبال به جهان اسلام را نگاهی مبتنی بر بیداری مشترک و مسئولیتپذیری امت اسلامی دانست و گفت اقبال با بازخوانی میراث دینی و عرفانی، در پی احیای پیوندهای درونی جهان اسلام و تبدیل آن به یک هویت زنده و اثرگذار بود. به گفته او، این نگاه امروز نیز میتواند مبنایی برای همکاریهای فکری و فرهنگی میان ملتهای مسلمان باشد.
ظرفیتهای مشترک ایران و پاکستان در پرتو اندیشه اقبال
رئیس آکادمی اقبال پاکستان با اشاره به پیشینه همکاریهای این نهاد با مراکز علمی و فرهنگی ایران، از آمادگی آکادمی اقبال برای تأسیس «گوشه آثار اقبالشناسان ایرانی» در پاکستان خبر داده و ایران را یکی از فعالترین عرصههای اقبالپژوهی در جهان توصیف کرده بود. او در این سخنرانی نیز بر ضرورت استفاده از ظرفیت مشترک دو کشور برای معرفی هرچه بهتر اندیشه اقبال در سطح منطقه و جهان تأکید کرد.
آکادمی اقبال؛ مرجع رسمی و متولی همکاریهای بلندمدت
رفیقی در بخش دیگری از سخنان خود، آکادمی اقبال پاکستان را «رسمیترین سازمان تجمیع آثار و پژوهشهای اقبالشناسی» معرفی کرد و از آمادگی این نهاد برای گسترش همکاریهای علمی و پژوهشی با نهادهای ایرانی، از جمله حوزه هنری، سخن گفت. این سخنان در ادامه مراسم، زمینهای برای جمعبندی دستاوردهای کنفرانس و ترسیم افق همکاریهای آینده فراهم کرد.
اقبال تنها به دنبال تحسین ما نبود، بلکه میخواست ما او را درک کنیم
سفیر جمهوری پاکستان، عمران احمد صدیقی، به مناسبت سالروز میلاد علامه محمد اقبال گفت:«شاید مهمترین سهم اقبال در اندیشهٔ مدرن، فلسفهٔ او دربارهٔ «خودی» باشد؛ یعنی خودشناسی و تعالی خویش. اقبال انسانهایی را آرزو داشت که تسلیم شرایط نشوند، کورکورانه از دیگران تقلید نکنند و زیر بار سلطهٔ فکری و سیاسی نروند.
یکی دیگر از ابعاد مهم اندیشهٔ اقبال، دیدگاه او نسبت به اتحاد مسلمانان بود. او معتقد بود که تفاوتهای نژادی، زبانی، ملی و هویتی-مذهبی هرگز نباید به موانعی برای برادری و پیشرفت جمعی تبدیل شوند. آرمان او دنیای منزوی نبود، بلکه تمدنی بود که به اندازهٔ کافی به خود باور داشته باشد تا بر اساس برابری، دانش و احترام متقابل با دیگران تعامل کند.
اقبال به ما یادآوری میکرد که همبستگی باید به همکاری در عمل، تبادل اقتصادی و تعهد مشترک به صلح تبدیل شود. امروز که جوامع ما با عدم قطعیت، فشارهای اقتصادی، تحولات فناورانه و رقابتهای ژئوپلیتیک روبهرو هستند، پیام اقبال اهمیت تازهای مییابد. او ما را ترغیب میکرد که تماشاگر تاریخ نباشیم، بلکه نویسندگان آن باشیم. او جوانان ما را به چالش میکشد تا تقلید را با نوآوری، انفعال را با کارآفرینی و ناامیدی را با عزم و اراده جایگزین کنند.
از دیدگاه اقبال، آموزش به معنای بیداری خرد و منش بود. او به دنبال نسلی بود که به هویت فرهنگی خود اعتماد داشته باشد. به عنوان سفیر پاکستان در ایران، در این بعد از میراث او معنای خاصی مییابم. پاکستان و ایران از پیوند تمدنی چشمگیری برخوردارند؛ رابطهٔ فرهنگی ما بسیار دیرینهتر از مرزهای سیاسی مدرن ماست. اقبال یکی از والاترین جلوههای این میراث مشترک را به نمایش گذاشته است. پیام او فرصتی را برای ما فراهم آورد تا دوستی خود را تقویت کنیم، تعامل فکری خود را عمیقتر سازیم و میان نسلهای جوانمان پل بسازیم.
اقبال تنها به دنبال تحسین ما نبود، بلکه میخواست ما او را درک کنیم، دربارهٔ خود پرسشگری کنیم و بر طبق پیام او عمل کنیم. ادای دین واقعی به اقبال تنها خواندن شعر وی در سالروز تولدش نیست، بلکه پرورش همان انسانها و جوامعی است که او در ذهن میپروراند.»
در این مراسم، علاوه بر سفیر پاکستان، جمعی از مقامات کشورهای دوست و شخصیتهای فرهنگی و هنری حضور داشتند. برگزارکنندگان هدف از این رویداد را بزرگداشت مقام علمی و فرهنگی علامه اقبال لاهوری، گسترش تعاملات فرهنگی ایران و پاکستان و زمینهسازی برای همکاریهای بلندمدت هنری و اندیشگی میان ملتهای منطقه اعلام کردند.
افتتاح نمایشگاه تجسمی «دوستی ایران و پاکستان» نیز از بخشهای این برنامه است. همچنین شعرخوانی شاعران و اجرای موسیقی در چارچوب این کنفرانس و جشنواره هنری پیشبینی شده است.
کنفرانس بینالمللی و جشنواره هنری اقبال با هدف معرفی ظرفیتهای مشترک فرهنگی و هنری ایران و پاکستان و تقویت زمینههای تعامل و همگرایی میان دو کشور برگزار میشود.
حداد عادل: رهبر شهید ما با اندیشه اقبال به خوبی آشنا بود/ پیشگویی اقبال درباره ایران محقق شد
غلامعلی حداد عادل، رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی، در کنفرانس بینالمللی و جشنواره هنری اقبال در حوزه هنری، با اشاره به جایگاه علمی و فکری علامه اقبال لاهوری گفت: «رهبر شهید عزیز ما از جمله کسانی بودند که با تاریخ و سرنوشت مسلمانان شبه قاره و با اندیشههای اقبال به خوبی آشنا بودند.»
وی با گرامیداشت یاد اقبال و تشکر از حضور نمایندگان کشورهای خارجی، بهویژه سفیر پاکستان، و از حوزه هنری و محمد مهدی دادمان برای برگزاری این رویداد قدردانی کرد.
تجدید یاد اقبال در حوزه هنری
حداد عادل گفت: «سلام عرض میکنم؛ حضور نمایندگان کشورهای خارجی و گرامی، از جمله سفیر پاکستان، جناب آقای احمد، را خوشآمد میگویم. تشکر میکنم که در چند ماهی که ایشان به عنوان سفیر پاکستان در ایران آمدهاند، تحرک افزونتری هم در عرصه سیاست و هم در عرصه فرهنگ میان ایران و پاکستان پدید آمده است. از حوزه هنری، جناب آقای دادمان و همکاران سپاسگزارم که یاد اقبال را تجدید کردند. بیش از ۱۰ سال پیش نیز در حوزه هنری مراسمی به نام اقبال و برای او برگزار شد.»
«بنده شیفته اقبال هستم»
رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی با بیان خاطرهای شخصی افزود: «بنده شیفته اقبال هستم. از دوران دبیرستان با شعر اقبال آشنا شدم و هنوز هم تشنگی روزافزون برای مطالعه او دارم. اگر فرصت میشد، به تحصیل زبان اردو میپرداختم؛ فقط و فقط برای اینکه شعر او را به زبان اصلی بفهمم.»
وی ادامه داد: «مسلماً اقبال شاعر بسیار خوبی است و روح شاعرانه در او فعال است، اما مهم این است که بدانیم اقبال فقط شاعر نیست. بنده مقالهای ۷۰ صفحهای درباره او نوشتم با عنوان «شاعر و برتر از شاعر». این مقاله و مقالات دیگری در همین زمینه، به همت دوست عزیزم جناب آقای احمد شهریار به زبان اردو ترجمه شده و در پاکستان منتشر شده است.»
سبک هندی؛ اقبال از آن تأثیر گرفت اما اسیرش نشد
حداد عادل در تحلیل شعر اقبال گفت: «درباره شاعری اقبال یکی دو نکته عرض میکنم، اما اصل صحبت من درباره فکر اوست. شعر اقبال خصوصیات زیادی دارد که من فقط به دو جنبه اشاره میکنم. یکی اینکه او در شعر، دنبالهرو سبک هندی بود و مسلماً تأثیراتی و رگههایی از آن در شعرش دیده میشود، اما خود را در چارچوب آن اسیر نکرد.»
وی توضیح داد: «در یک دوران طولانی، شاعرانی از ایران به هند سفر میکردند و شاعران هندی نیز به فارسی سخن میگفتند، به سبک خاصی به نام سبک هندی. در سبک هندی، تخیل و ریزهکاریها برای تمثیلهای جدید و تمثیلهای دور از ذهن موج میزند. شاعران سبک هندی با هم رقابت میکردند که مضمونهای جدیدی کشف کنند و هنر خودشان را در مضمونیابی و در تخیل و تشبیهات دور از ذهن نشان دهند و وقت خود را صرف این کار میکردند. اما اقبال آتش بود؛ لفظ برای او وسیله بود و شعر برای او وسیله بود. این یک نکته در شعر اقبال است که تفاوت او با سبک هندی پیش از او را نشان میدهد و باید بررسی شود و جای تأمل دارد.»
احیای زبان فارسی در سایه استعمار انگلیس
حداد عادل دومین خدمت اقبال را احیای زبان فارسی دانست و گفت: «خدمت دیگری که اقبال کرد این بود که با شعر خودش به زبان فارسی، به شعله چراغ زبان فارسی که پس از استعمار انگلیس در حال خاموش شدن بود، نفس تازهای بخشید. انگلیسیها ۱۵۰ سال حکومت کردند و زبان فارسی را از بین بردند و زبان انگلیسی را جانشین زبان فارسی کردند. در چنان هنگامهای، اقبال که پیش از من فرمودند، حدود ۱۵ هزار بیت شعر به فارسی گفت و ۶ هزار بیت به اردو سرود؛ یعنی یک انسان، حیات زبان فارسی را [زنده نگه داشت].»
وی افزود: «اقبال شعر را شیپور بیداری میدانست و شعر را مشعل آگاهی میدانست. هر کس که بخواهد شعر اقبال را بخواند و بفهمد، باید شرایط تاریخی شبه قاره هند، یعنی هند و پاکستان امروز، را در ۱۵۰ سال پیش تصور کند. بدانید که استعمار به طور کلی و استعمار انگلیس هیچ گوهر گرانبهاتری از هند به دست نیاورد و بر این ملت بزرگ مسلط شد؛ ۵ هزار انگلیسی، ۳۰۰ میلیون هندی را اداره میکردند. یعنی ملتی را مسخ کرده بودند. یک ملت با این وسعت و عظمت، اسیر دست ۵ هزار انگلیسی بود که هر چه را میخواستند از شبه قاره غارت میکردند و به انگلستان میبردند.»
وی تأکید کرد: «بنده در جاهای دیگر گفتهام که استعمار انگلیس در ایران قابل تجزیه و تحلیل نیست مگر اینکه آن را در نسبت با استعمار انگلیس در هند بدانیم؛ یعنی انگلیسیها اصرار داشتند بر ایران هم تسلط داشته باشند تا بتوانند از تسلط خودشان بر هند نگهبانی کنند.»
از اسرار خودی تا رموز بیخودی؛ بیداری فرد و وحدت امت
حداد عادل گفت: «اقبال در چنین شرایطی به عنوان یک مسلمان اندیشه کرد تا ملتی را، تا مسلمانان شبه قاره را، به جنبش درآورد. میخواست جامعهای را احیا کند؛ لازم بود اول فرد را بیدار کند، سپس این فرد را در درون جامعه رها کند. بیدار شدن این بود که یک فلسفهای بنیاد نهاد به نام «خودی»، «اسرار خودی» و «رموز بیخودی». من درباره این دو کلمه توضیح خواهم داد، ولی قبل از آن بگویم اقبال با دو فرهنگ به خوبی آشنا بود؛ هم با فرهنگ اسلامی و هم با فرهنگ غربی. معارف اسلامی را در زادگاه خود در پنجاب آموخته بود. در میان استادان او از استادی به نام علامه سید حسن نام بردند.»
وی با اشاره به دکتر فتحالله مجتبایی گفت: «استاد بزرگ ما دکتر فتحالله مجتبایی که تا چند روز دیگر صد سالگی ایشان را در فرهنگستان جشن میگیریم، از اقبالشناسان بزرگ است؛ سالها در دانشگاه هاروارد تاریخ اسلام و تاریخ هند را درس میداد و به زبان سانسکریت و اردو و هندی مسلط است. ایشان از پیشگامان اقبالشناسی انتقادی در ایران است. ایشان برای بنده گفتند و نوشتند که سید حسن، معلم اقبال، شیعه بود و او را با محبت اهل بیت آشنا کرد. علاقه به حضرت فاطمه زهرا سلام الله علیها و امام حسین و خاندان پیامبر، نتیجه تأثیر او بود.»
حداد عادل ادامه داد: «اقبال با درک خوبی از معارف قرآنی، راهی اروپا میشود، در آلمان فلسفه میخواند و مخصوصاً در نیمه دوم قرن نوزدهم در آلمان، که دوران ایدهآلیسم آلمانی بود، با افکار فیلسوفانی مانند نیچه و در فرانسه و دیگران آشنا میشود. این موضوعاتی است که بنده سالها در دانشگاه تهران تدریس میکردم و میدانم اقبال با چه چیزهایی آشنا بوده و چگونه از این فیلسوفان تأثیر پذیرفته است. این فرهنگ را با هم ترکیب میکند و به وطن خودش برمیگردد. مانند کسی که بخواهد یک ساختمان بزرگ ایجاد کند، اول به فکر استحکام تکتک آجرهاست که با آجر پوک نمیشود ساختمان محکمی ساخت. اقبال اول با «اسرار خودی» سعی میکند مسلمانها را به این نکته آگاه سازد که مقام انسان چیست.»
خودی؛ نقطه مقابل از خودبیگانگی
وی گفت: «خودی در ادبیات عرفانی فارسی گاهی معنای مضموم دارد، اما اقبال به خودی معنای مثبت میدهد. حافظ [در جایی] میگوید... یک نکته بگویم: تعالیم عرفانی این است که خودت را نبین؛ خودی بد است. اما اقبال خودی را به معنای خود بودن میداند و خود بودن مستلزم خودشناسی است. درس بزرگ سقراط که «خود را بشناس» را با مثنوی «اسرار خودی» پیوند میزند تا ملتی از خودبیگانه را با خود آشنا سازد و بیدار سازد. خودی نقطه مقابل از خودبیگانگی است.»
حداد عادل در ادامه با خواندن ابیاتی از اقبال گفت: «حداد عادل در این بخش ابیاتی خواند با این مضمون که انسان دو خلیفه خدا در زمین است، فقط آب و گل نیست و حامل روح الهی است.»
وی افزود: «حالا بیایید خودتان را مانند یک قطره در دریای امت گم کنید و قدم بعدی را با افرادی بردارید که خود الهیشان را احراز کردهاند و یافتهاند و از خودبیگانگی فاصله گرفتهاند. حالا اقبال میآید و اینها را میخواهد به صورت یک امت واحد در برابر استعمار دربیاورد که شأن خود را پیدا کند.»
آبشخور اندیشه اقبال؛ آیه سوره حشر
حداد عادل با استناد به قرآن گفت: «یک آیه قرآن برایتان میخوانم از سوره حشر که بدانید آبشخور اندیشه اقبال کجاست. خدا میفرماید: «وَلَا تَكُونُوا كَالَّذِينَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنسَاهُمْ أَنفُسَهُمْ»؛ مثل کسانی نباشید که خدا را فراموش کردند و خدا هم خود آنها را از یاد خودشان برد. یعنی خدا فراموشی به معنای خود فراموشی است و از خودبیگانگی نتیجه از خدا بیگانگی است. اقبال میخواهد این امت را خودی کند؛ تکتک آدمها را در «اسرار خودی» با شأن خودشان آشنا میکند و در «رموز بیخودی» آنها را به وحدت دعوت میکند.»
مولانا، حافظ و سنایی در آینه اندیشه اقبال
رئیس فرهنگستان زبان و ادب فارسی گفت: «ادبیات عرفانی، با آن سرمایه معنوی بزرگ، الهامبخش دائم اقبال بود. او مرید مولانا بود. در آغاز نسبت به حافظ بدگمان بود و فکر میکرد شعر حافظ باعث رخوت و سستی میشود. از جمله عاشق سنایی بود؛ سنایی که خود الهامبخش مولانا بود. تأثیر اقبال در ایران را نباید کم شمرد.»
اقبال و بیداری ایران؛ از دهه ۲۰ تا انقلاب اسلامی
حداد عادل خطاب به جوانان ایرانی حاضر در جلسه گفت: «بنده به جوانهای عزیز هموطن خودم، ایرانیهایی که در این جلسه هستند، عرض میکنم: در دوران پهلوی اول که معارف اسلامی و عرفانی و معنوی زیر پای آن چکمهپوش بیسواد نوکر انگلستان در ایران له شده بود، ما هیچ شاعری در ایران نداشتیم که مثل اقبال در پاکستان، اندیشه اسلامی را به زبان فارسی به گوش ایرانیان برساند. این یک واقعیت است. شما بروید ببینید در دهه ۲۰ در ایران، وقتی سایه نوکر بیگانه از سر مردم ایران برطرف شد، ایرانیها چطور از اندیشه اقبال استقبال کردند و اندیشههای اقبال چقدر در ایجاد بیداری در ایران مؤثر بود.»
وی تأکید کرد: «بنده هیچ تردیدی ندارم که اندیشه اقبال در افکار متفکران که سازندگان بنای فکری انقلاب اسلامی بودهاند، صد در صد مؤثر بود.»
خاطره سخنرانی رهبر شهید و شهادت جاوید اقبال
حداد عادل با اشاره به «رهبر شهید» گفت: «رهبر شهید عزیز ما از جمله کسانی بودند که با تاریخ، با سرنوشت مسلمانها در شبه قاره و با اندیشههای اقبال به خوبی آشنا بودند. آن رهبر بزرگ ما که یک نسخه اجتماعی بزرگ بود و عاقبت پاداش خودش را در شهادت گرفت. اقبال را خوب میشناخت و مسلمانها را خوب میشناخت. در این باره کتاب دارد. یادم هست یک بار که نزدیک به ۴۰ سال پیش در ایران همایشی برای اقبال برپا شد، در اختتامیه آیتالله شهید ما آمدند برای سخنرانی. کنار دست ایشان دکتر جاوید اقبال، فرزند اقبال، نشسته بود. بنده در مجلس، در تالار فردوسی دانشکده ادبیات حاضر بودم. ایشان یک سخنرانی بسیار عالمانه و دقیق درباره اقبال و [اندیشههای] او کردند. بعد از سخنرانی ایشان، جاوید اقبال میکروفون را به دست گرفت و گفت اگر همه رؤسای جمهور کشورهای اسلامی به اندازه ایشان اقبال را میشناختند، سرنوشت جهان اسلام غیر از این بود. این نشانه تأثیر اقبال در تفکر انقلابی ایران در دوران معاصر است و البته جای تحقیق کسانی بود که تلاش کردند تا اقبال را به ایرانیان معرفی کنند.»
اقبال متعلق به تاریخ نیست؛ نیاز امروز ایران و پاکستان
حداد عادل تأکید کرد: «امروز هم در ایران و هم در پاکستان ما به اقبالشناسی محتاجیم. اقبال متفکری نیست که به تاریخ سپرده شده باشد. سخن گفتن از اقبال، سخن گفتن از یک امر تاریخی نیست؛ سخن گفتن از دردهای امروز جامعه اسلامی است.»
وی افزود: «امروز که ایران در مقابل یک ابرقدرت جنایتکار و یک [رژیم] جنایتکارتر از آن، یعنی اسرائیل، به پا خاسته و با شهامت و شهادت از موجودیت خودش و از مسلمانان دفاع میکند، این همان آرزویی است که اقبال داشت؛ اینکه ملتها خودشان را باور کنند و از خودمختگی و خودبیگانگی نجات پیدا کنند و از هستی و عظمت و استقلال خودشان دفاع کنند. این در ایران محقق شده است؛ گویی او پیشگویی کرده بود.»
پیشگویی اقبال درباره ایران
حداد عادل با خواندن ابیاتی از اقبال گفت: «آن وقت که گفت: «میرسد مردی که زنجیر غلامی بگسلد» یا «میرسد مردی که زنجیر غلامان بگسلد» و «دیدهام از روزنه دیوار زندان شما». خطاب به ایرانیان میگوید: «ای جوانان عجم جان من جان شما». چه محبتی به ایرانی، چه عشقی به ایران و ایرانی دارد: «جان من جان شما». بعد پیشگویی میکند و امام را میبیند که دارد میآید: «میرسد مردی که زنجیر غلامان بگسلد / دیدهام از روزنه دیوار زندان شما».»
وی در پایان گفت: «اجازه بدهید در پایان یکی دو شعر دیگر بخوانم.»
انتهای پیام/