آخرین اخبار:
یکی از پژوهشگران حاضر در فهرست ۲ درصد دانشمندان برتر جهان در سال ۲۰۲۵ در گفت‌وگو با آناتک:

دانشگاه آزاد با ایجاد شبکه ملی پژوهش می‌تواند دیمزارها را در برابر خشکسالی مقاوم کند

بارورسازی ابرها و کشت دیمزار
بارورسازی ابرها در کنار مدیریت علمی منابع آب و خاک می‌تواند فرصت تازه‌ای برای افزایش بهره‌وری و پایداری تولید در دیمزارهای کشور فراهم کند. بهره‌گیری از ظرفیت دانشگاه آزاد اسلامی در توسعه پژوهش‌های بین‌رشته‌ای و اجرای طرح‌های الگویی نیز می‌تواند مسیر استفاده مؤثر از این فناوری و تقویت تاب‌آوری کشاورزی را هموار سازد.

دیمزارها از ظرفیت‌های ارزشمند کشاورزی ایران برای تولید محصولات راهبردی همچون گندم، جو، حبوبات و دانه‌های روغنی برخوردارند. تقویت تولید در این اراضی می‌تواند نقش مهمی در پایداری تأمین محصولات اساسی و ارتقای امنیت غذایی کشور داشته باشد؛ ظرفیتی که بهره‌برداری بهتر از آن، نیازمند مدیریت علمی منابع آب و خاک و استفاده از فناوری‌های نوین است.

بارورسازی ابرها در صورت وجود شرایط جوی مناسب و اثبات اثربخشی، می‌تواند به‌عنوان یکی از راهکارهای مکمل برای بهبود بارندگی مؤثر و افزایش رطوبت خاک در مناطق دیم‌خیز مورد توجه قرار گیرد. با این حال، دستیابی به نتایج مطلوب تنها به افزایش بارش محدود نمی‌شود و اقداماتی مانند انتخاب ارقام متحمل به خشکی، توسعه کشاورزی حفاظتی، مدیریت تغذیه گیاه و پایش مستمر شاخص‌های تولید نیز در این مسیر اهمیت دارند.

آناتک در همین زمینه و برای بررسی بیشتر این موضوع با «دکتر وریا ویسانی»، عضو هیئت علمی دانشکده کشاورزی، منابع طبیعی و محیط زیست دانشگاه آزاد واحد علوم تحقیقات، یکی از پژوهشگران حاضر در فهرست ۲ درصد دانشمندان برتر جهان در سال ۲۰۲۵ و متخصص مهندسی کشاورزی با تمرکز بر زراعت و اکولوژی گیاهان زراعی گفت‌وگو کرده است.

وریا ویسانی

افزایش بارندگی از طریق بارورسازی ابر‌ها چگونه می‌تواند ظرفیت تولید دیمزار‌های کشور را افزایش دهد و چه تأثیری بر عملکرد محصول در واحد سطح داشته باشد؟

دیمزار‌های ایران یکی از ظرفیت‌های راهبردی کشور در تأمین امنیت غذایی و تولید محصولات اساسی نظیر گندم، جو، حبوبات و دانه‌های روغنی محسوب می‌شوند. با این حال، محدودیت منابع آب، پراکنش نامناسب بارندگی، خشکسالی‌های متوالی و تغییرات اقلیمی از مهم‌ترین عوامل کاهش عملکرد و ناپایداری تولید در این اراضی هستند. بارورسازی ابرها، در صورت وجود شرایط جوی مناسب و اثبات اثربخشی آن، می‌تواند به‌عنوان راهکاری مکمل برای افزایش بارش مؤثر و بهبود رطوبت خاک در دیمزار‌ها مطرح شود.

وریا ویسانی: پیشنهاد می‌شود دانشگاه آزاد اسلامی در چارچوب مأموریت جدید خود، با همکاری مراکز تحقیقاتی و دستگاه‌های اجرایی، طرح‌های پایلوت بارورسازی ابر‌ها را در مناطق مستعد دیم‌کاری کشور اجرا کند

 افزایش دسترسی گیاه به آب، به‌ویژه در مراحل حساس رشد مانند جوانه‌زنی، پنجه‌زنی، گل‌دهی و پرشدن دانه، می‌تواند موجب بهبود فعالیت فتوسنتزی، جذب عناصر غذایی، کاهش تنش‌های فیزیولوژیک و افزایش اجزای عملکرد از جمله تعداد سنبله، تعداد دانه و وزن هزار دانه شود. در نتیجه، افزایش بارندگی مؤثر و توزیع مناسب آن در طول فصل رشد، ظرفیت افزایش عملکرد محصول در واحد سطح و کاهش نوسانات تولید سالانه را فراهم می‌کند.

از دیدگاه علمی و اجرایی، تأثیر بارورسازی ابر‌ها بر عملکرد دیمزار‌ها به شرایط اقلیمی، نوع سامانه‌های ابری، زمان و میزان بارندگی، ویژگی‌های خاک و مدیریت زراعی بستگی دارد و نمی‌توان بدون مطالعات میدانی، درصد مشخصی از افزایش عملکرد را به این فناوری نسبت داد. در این راستا، پیشنهاد می‌شود دانشگاه آزاد اسلامی در چارچوب مأموریت جدید خود، با همکاری مراکز تحقیقاتی و دستگاه‌های اجرایی، طرح‌های پایلوت بارورسازی ابر‌ها را در مناطق مستعد دیم‌کاری کشور اجرا کرده و تأثیر آن را بر میزان بارندگی، رطوبت خاک، عملکرد در هکتار و بهره‌وری مصرف آب به‌صورت علمی ارزیابی کند. همچنین تلفیق این فناوری با استفاده از ارقام متحمل به خشکی، کشاورزی حفاظتی، مدیریت تغذیه گیاه و فناوری‌های نوین می‌تواند زمینه ارتقای تاب‌آوری و پایداری تولید را فراهم سازد. معتقدم جهش تولید در دیمزار‌های کشور زمانی محقق خواهد شد که افزایش بارش احتمالی با مدیریت علمی منابع آب و خاک و به‌کارگیری فناوری‌های دانش‌بنیان همراه باشد.

در کدام مراحل رشد گندم و جو، تأمین رطوبت اهمیت حیاتی دارد و افزایش بارندگی در این دوره‌ها تا چه اندازه می‌تواند به بهبود عملکرد محصول کمک کند؟

در گندم و جو دیم، تأمین رطوبت در مراحل جوانه‌زنی و استقرار گیاهچه، پنجه‌زنی، ساقه‌رفتن، ظهور سنبله، گل‌دهی و پرشدن دانه اهمیت ویژه‌ای دارد. با این حال، مراحل ساقه‌رفتن تا گل‌دهی و پرشدن دانه از حساس‌ترین دوره‌ها نسبت به کمبود رطوبت محسوب می‌شوند؛ زیرا در این مراحل، تعداد دانه در سنبله، میزان باروری گل‌ها و وزن نهایی دانه تعیین می‌شود. کمبود آب در زمان تشکیل سنبله و گل‌دهی می‌تواند موجب کاهش تعداد دانه شود، در حالی که تنش خشکی در مرحله پرشدن دانه معمولاً با تسریع پیری برگ‌ها، کاهش فتوسنتز و افت وزن هزار دانه همراه است. بنابراین، افزایش بارندگی مؤثر در این دوره‌ها، در صورت نفوذ و ذخیره مناسب آب در خاک، می‌تواند نقش قابل‌توجهی در حفظ ظرفیت عملکرد گندم و جو داشته باشد. 

از دیدگاه فیزیولوژی گیاهی، پاسخ عملکرد به افزایش رطوبت تابع شدت تنش، شرایط خاک، ویژگی‌های ژنتیکی رقم و زمان وقوع بارش است. به‌عنوان مثال، بارندگی در مرحله گل‌دهی می‌تواند از کاهش تعداد دانه جلوگیری کند، در حالی که تأمین رطوبت در مرحله پرشدن دانه به افزایش وزن دانه و بهبود عملکرد اقتصادی کمک می‌کند. البته نمی‌توان درصد ثابتی برای افزایش عملکرد ناشی از بارورسازی ابر‌ها تعیین کرد؛ زیرا میزان افزایش بارندگی و تبدیل آن به آب قابل استفاده گیاه هنوز به شرایط محلی و اثربخشی عملیات بستگی دارد. پیشنهاد می‌کنم در اجرای طرح، مراحل حساس رشد گندم و جو با استفاده از مقیاس فنولوژیکی BBCH شناسایی و با اطلاعات هواشناسی، رطوبت خاک و ظرفیت واقعی سامانه‌های ابری تطبیق داده شوند تا فرصت‌های احتمالی افزایش بارش، بیشترین ارزش زراعی را داشته باشند.

چگونه می‌توان عملیات بارورسازی ابر‌ها را با تقویم زراعی و نیاز آبی محصولات دیم هماهنگ کرد تا بارش‌ها بیشترین بازده کشاورزی را داشته باشند؟

وریا ویسانی:  تلفیق تقویم زراعی با پیش‌بینی هواشناسی و ارزیابی قابلیت بارورسازی ابر‌ها می‌تواند مبنای علمی مناسبی برای اولویت‌بندی عملیات و افزایش احتمال بهره‌مندی کشاورزی از بارش‌های احتمالی باشد

هماهنگی عملیات بارورسازی ابر‌ها با تقویم زراعی مستلزم شناخت دقیق زمان کاشت، مراحل رشد، نیاز آبی و دوره‌های بحرانی تنش رطوبتی محصولات دیم در مناطق مختلف کشور است. با توجه به تفاوت شرایط اقلیمی استان‌های دیم‌خیز از جمله کردستان، کرمانشاه، آذربایجان شرقی، آذربایجان غربی و لرستان، نمی‌توان یک برنامه زمانی یکسان برای تمام مناطق تدوین کرد.

 پیشنهاد می‌کنم تقویم زراعی منطقه‌ای بر اساس داده‌های بلندمدت هواشناسی، تاریخ کاشت، مراحل فنولوژیکی محصولات، ویژگی‌های خاک و روند تغییرات رطوبت تدوین شود. در این برنامه، دوره‌های استقرار اولیه گیاه، آغاز رشد زایشی و پرشدن دانه به‌عنوان زمان‌های دارای اولویت کشاورزی مشخص شوند.

در مرحله اجرا، لازم است اطلاعات ایستگاه‌های هواشناسی، تصاویر ماهواره‌ای، مدل‌های پیش‌بینی جو، داده‌های رطوبت خاک و پایش رشد گیاهان در یک سامانه تصمیم‌یار یکپارچه شوند. این سامانه می‌تواند پنجره‌های زمانی دارای بیشترین نیاز زراعی به رطوبت را شناسایی و در اختیار متخصصان علوم جوی قرار دهد. البته اجرای بارورسازی باید تنها در صورت وجود ابر‌های مناسب، شرایط دینامیکی و ریزفیزیکی مساعد و امکان فنی عملیات صورت گیرد؛ زیرا نمی‌توان زمان یا محل بارش را صرفاً بر اساس نیاز آبی گیاه تعیین کرد. از این رو، تلفیق تقویم زراعی با پیش‌بینی هواشناسی و ارزیابی قابلیت بارورسازی ابر‌ها می‌تواند مبنای علمی مناسبی برای اولویت‌بندی عملیات و افزایش احتمال بهره‌مندی کشاورزی از بارش‌های احتمالی باشد.

آیا افزایش بارندگی می‌تواند امکان کشت محصولات متنوع‌تر یا توسعه سطح زیر کشت دیم را فراهم کند؟ 

افزایش پایدار و قابل اتکای بارندگی مؤثر می‌تواند زمینه بهبود شرایط کشت، تنوع‌بخشی به الگوی زراعی و افزایش بهره‌وری اراضی دیم موجود را فراهم کند. در بسیاری از مناطق دیم‌خیز ایران، محدودیت رطوبت خاک یکی از عوامل اصلی محدودکننده انتخاب محصولات است و کشاورزان ناچارند از تعداد محدودی محصول متحمل به خشکی استفاده کنند.

در صورت بهبود واقعی و مستمر شرایط رطوبتی، امکان توسعه تناوب‌های زراعی متنوع‌تر با مشارکت گندم، جو، نخود، عدس، گلرنگ، کاملینا و در مناطق مناسب کلزا فراهم می‌شود. به‌ویژه حبوبات به دلیل نقش آنها در تثبیت زیستی نیتروژن و بهبود تناوب زراعی و برخی دانه‌های روغنی به دلیل اهمیت اقتصادی و راهبردی، می‌توانند در برنامه‌های توسعه کشاورزی دیم مورد توجه قرار گیرند. با این حال، انتخاب محصول باید بر اساس سازگاری اقلیمی، طول فصل رشد، شرایط خاک و احتمال وقوع تنش‌های انتهای فصل انجام شود. 

از دیدگاه برنامه‌ریزی، اولویت نخست باید افزایش عملکرد و پایداری تولید در دیمزار‌های موجود باشد، نه گسترش گسترده سطح زیر کشت بر پایه بارندگی احتمالی. توسعه کشت در اراضی جدید تنها زمانی قابل توصیه است که پایداری منابع آب، تناسب اراضی، خطر فرسایش خاک، پیامد‌های زیست‌محیطی و توجیه اقتصادی به‌صورت علمی تأیید شده باشند. پیشنهاد می‌کنم دانشگاه آزاد اسلامی در قالب طرح‌های تحقیقاتی منطقه‌ای، الگو‌های تناوب گندم–حبوبات، جو–دانه‌های روغنی و سایر ترکیب‌های سازگار را مورد ارزیابی قرار دهد. این رویکرد علاوه بر کاهش وابستگی به کشت تک‌محصولی، می‌تواند حاصلخیزی خاک، تنوع تولید، درآمد کشاورزان و تاب‌آوری نظام‌های زراعی را تقویت کند.

چه تفاوتی میان تأثیر افزایش بارندگی بر عملکرد گندم، جو و حبوبات وجود دارد و این تفاوت‌ها چگونه باید در برنامه‌ریزی طرح لحاظ شوند؟

پاسخ گندم، جو و حبوبات به افزایش رطوبت یکسان نیست و به تفاوت‌های فیزیولوژیکی، معماری ریشه، طول دوره رشد، نیاز آبی و حساسیت مراحل زایشی آنها بستگی دارد. گندم در مراحل ساقه‌رفتن، تشکیل سنبله، گل‌دهی و پرشدن دانه به کمبود رطوبت حساس است و تأمین مناسب آب می‌تواند به افزایش تعداد دانه و وزن هزار دانه کمک کند. جو معمولاً در بسیاری از شرایط دیم نسبت به گندم از سازگاری بیشتری با محدودیت رطوبت و فصل رشد کوتاه برخوردار است، هرچند میزان تحمل خشکی به رقم و محیط بستگی دارد. در حبوباتی مانند نخود و عدس، رطوبت کافی در مراحل گل‌دهی، تشکیل غلاف و پرشدن دانه اهمیت زیادی دارد؛ زیرا تنش خشکی در این مراحل می‌تواند سبب ریزش گل، کاهش تشکیل غلاف و افت وزن دانه شود. بنابراین، ارزش زراعی بارندگی اضافی برای هر محصول، متناسب با مرحله رشد و وضعیت تنش رطوبتی آن متفاوت خواهد بود.

برای لحاظ کردن این تفاوت‌ها، پیشنهاد می‌کنم دیمزار‌های هدف بر اساس نوع محصول، ویژگی‌های اقلیمی و مراحل رشد به پهنه‌های مدیریتی تقسیم شوند. در این چارچوب، باید نیاز رطوبتی گندم، جو و حبوبات به‌صورت مستقل ارزیابی و میزان پاسخ عملکرد، بهره‌وری آب و پایداری تولید هر محصول در شرایط بارندگی متفاوت بررسی شود.

همچنین اجرای آزمایش‌های چندمکانی و چندساله با استفاده از ارقام مختلف می‌تواند مشخص کند کدام محصول و کدام منطقه از افزایش احتمالی بارش بهره بیشتری می‌برد. در نهایت، برنامه‌ریزی عملیات نباید تنها بر افزایش حجم بارش متمرکز باشد، بلکه لازم است ارزش اقتصادی و زراعی هر میلی‌متر بارندگی مؤثر و نقش آن در کاهش خطر افت عملکرد محصولات راهبردی نیز در تصمیم‌گیری لحاظ شود.

برای تبدیل بارندگی بیشتر به افزایش واقعی تولید، چه اقداماتی در زمینه مدیریت رطوبت خاک، اصلاح بذر و انتخاب ارقام مقاوم به خشکی ضروری است؟

افزایش بارندگی به‌تنهایی تضمین‌کننده افزایش تولید محصولات دیم نیست؛ بلکه بهره‌برداری مؤثر از بارش‌ها به ظرفیت خاک در جذب، ذخیره و تأمین رطوبت مورد نیاز گیاه وابسته است. از این رو، اجرای روش‌های مدیریت بهینه خاک شامل کاهش خاک‌ورزی، حفظ بقایای گیاهی، افزایش ماده آلی، جلوگیری از فشردگی خاک، کنترل رواناب و بهبود ساختمان خاک ضروری است. این اقدامات می‌توانند ضمن افزایش نفوذپذیری و ظرفیت نگهداری آب، تلفات ناشی از تبخیر و فرسایش را کاهش دهند. همچنین مدیریت متعادل تغذیه گیاه، به‌ویژه عناصر نیتروژن، فسفر و پتاسیم، و استفاده از نهاده‌های زیستی مناسب می‌تواند رشد ریشه و کارایی استفاده از آب ذخیره‌شده را بهبود بخشد. در واقع، هدف اصلی باید تبدیل سهم بیشتری از بارندگی به رطوبت قابل استفاده گیاه و در نهایت عملکرد اقتصادی باشد.

در حوزه بذر و اصلاح نباتات نیز استفاده از ارقام متحمل به خشکی، زودرس یا دارای طول دوره رشد متناسب با شرایط منطقه، با توانایی توسعه سیستم ریشه‌ای کارآمد و پایداری عملکرد در شرایط تنش، اهمیت ویژه‌ای دارد. توسعه فناوری‌های بذر شامل بذرمالی، پرایمینگ و کاربرد زیست‌محرک‌های تأییدشده نیز می‌تواند به بهبود جوانه‌زنی و استقرار اولیه گیاهچه کمک کند. پیشنهاد می‌کنم دانشگاه آزاد اسلامی با مشارکت مؤسسات اصلاح بذر و مراکز تحقیقات کشاورزی، برنامه‌ای برای ارزیابی ارقام گندم، جو و حبوبات در شرایط مختلف رطوبتی طراحی کند. تلفیق اصلاح ژنتیکی، مدیریت علمی خاک و استفاده از فناوری‌های نوین می‌تواند زمینه افزایش بهره‌وری بارش‌های طبیعی و احتمالی ناشی از بارورسازی ابر‌ها را فراهم سازد و وابستگی عملکرد به نوسانات اقلیمی را کاهش دهد.

چگونه می‌توان کشاورزی حفاظتی و روش‌های نوین مدیریت خاک را با طرح بارورسازی ابر‌ها تلفیق کرد تا اثر بارش‌ها بر تولید محصولات دیم ماندگارتر شود؟

وریا ویسانی: در چارچوب مأموریت جدید دانشگاه آزاد اسلامی، پیشنهاد می‌کنم طرح بارورسازی ابر‌ها با ایجاد مزارع الگویی کشاورزی حفاظتی در استان‌های دیم‌خیز همراه شود

کشاورزی حفاظتی یکی از مؤثرترین رویکرد‌های مدیریت پایدار دیمزار‌ها محسوب می‌شود که بر حداقل اختلال مکانیکی خاک، حفظ پوشش آلی سطح زمین و تناوب زراعی متنوع استوار است. تلفیق این رویکرد با افزایش احتمالی بارندگی می‌تواند موجب ارتقای نفوذ آب در خاک، کاهش رواناب سطحی، محدود شدن تبخیر و بهبود ذخیره رطوبت در ناحیه ریشه شود.

در بسیاری از دیمزار‌های ایران، به‌ویژه اراضی شیب‌دار و خاک‌های دارای ماده آلی کم، بخشی از بارندگی به دلیل رواناب یا تبخیر از دسترس گیاه خارج می‌شود. استفاده از روش‌هایی مانند کشت مستقیم، حفظ بقایای گیاهی، مدیریت کشت روی خطوط تراز، افزایش ماده آلی و تناوب با گیاهان خانواده بقولات می‌تواند بهره‌برداری از بارندگی را بهبود بخشد. البته انتخاب هر روش باید با توجه به اقلیم، بافت خاک، شیب زمین و شرایط اقتصادی کشاورز انجام شود.

در چارچوب مأموریت جدید دانشگاه آزاد اسلامی، پیشنهاد می‌کنم طرح بارورسازی ابر‌ها با ایجاد مزارع الگویی کشاورزی حفاظتی در استان‌های دیم‌خیز همراه شود. در این مزارع، عملکرد نظام‌های متداول و حفاظتی تحت شرایط مختلف بارندگی مقایسه و شاخص‌هایی مانند رطوبت خاک، سرعت نفوذ آب، میزان رواناب، فرسایش، ماده آلی و عملکرد محصول پایش شوند. همچنین استفاده از حسگر‌های رطوبت، سامانه‌های اطلاعات جغرافیایی و سنجش‌ازدور می‌تواند امکان ارزیابی دقیق‌تر کارایی مدیریت خاک را فراهم کند. معتقدم پایداری اثر هرگونه افزایش بارش زمانی بیشتر خواهد بود که ظرفیت خاک برای ذخیره و انتقال آب به ریشه تقویت شود. بنابراین، حفاظت از خاک و ارتقای بهره‌وری آب باید از ارکان اصلی برنامه جهش تولید در دیمزار‌ها باشد و به‌صورت هم‌زمان با طرح بارورسازی ابر‌ها توسعه یابد.

برای ارزیابی دستاورد‌های این طرح، افزایش چه شاخص‌هایی مانند عملکرد در هکتار، کیفیت محصول و بهره‌وری آب باید مورد توجه قرار گیرد؟

برای ارزیابی علمی و اقتصادی دستاورد‌های طرح، ضروری است مجموعه‌ای از شاخص‌های کمی و کیفی در حوزه هواشناسی، خاک، عملکرد گیاه و اقتصاد تولید مورد بررسی قرار گیرد. مهم‌ترین شاخص‌های زراعی شامل عملکرد دانه در هکتار، عملکرد زیست‌توده، شاخص برداشت، تعداد سنبله یا غلاف در واحد سطح، تعداد دانه و وزن هزار دانه هستند. همچنین ارزیابی کیفیت محصول از طریق اندازه‌گیری درصد پروتئین گندم و جو، ویژگی‌های کیفی دانه، وزن هکتولیتر و ترکیبات تغذیه‌ای حبوبات می‌تواند نشان‌دهنده اثر شرایط رطوبتی بر کیفیت تولید باشد. در بخش منابع آب نیز شاخص‌هایی مانند میزان بارش مؤثر، رطوبت حجمی خاک، ذخیره آب در منطقه ریشه، تبخیر و تعرق واقعی و بهره‌وری آب بر حسب کیلوگرم محصول به ازای مترمکعب آب مصرف‌شده باید پایش شوند. افزایش عملکرد همراه با حفظ کیفیت و بهبود بهره‌وری آب، معیار مناسب‌تری برای موفقیت طرح نسبت به افزایش عملکرد به‌تنهایی خواهد بود.

از سوی دیگر، ارزیابی موفقیت عملیات بارورسازی ابر‌ها نیازمند تفکیک اثر واقعی عملیات از تغییرپذیری طبیعی بارندگی است. پیشنهاد می‌کنم شبکه‌ای از ایستگاه‌های هواشناسی، مزارع شاهد و مناطق پایلوت ایجاد شود و اطلاعات چندساله با استفاده از روش‌های آماری مناسب و مدل‌های شبیه‌سازی عملکرد محصولات تحلیل شوند. در صورت امکان، طراحی عملیات با تخصیص تصادفی فرصت‌های مناسب بارورسازی و مناطق مقایسه‌ای معتبر انجام شود. همچنین شاخص‌های اقتصادی شامل هزینه تولید در هکتار، درآمد خالص کشاورزان، سودآوری، نسبت منفعت به هزینه و کاهش نوسانات عملکرد در سال‌های خشک بررسی شوند. ارزیابی پیامد‌های زیست‌محیطی و مواد مورد استفاده در عملیات نیز باید بخشی از نظام پایش باشد. به اعتقاد من، موفقیت نهایی طرح زمانی قابل تأیید است که افزایش بارش منتسب به عملیات، بهبود عملکرد و منافع اقتصادی آن با شواهد علمی معتبر و قابل تکرار اثبات شود. 

توسعه بارورسازی ابر‌ها در مناطق دیم‌خیز چه ظرفیت‌هایی برای کاهش خسارت کم‌بارشی، افزایش درآمد کشاورزان و تقویت امنیت غذایی کشور ایجاد می‌کند؟

کم‌بارشی و توزیع نامناسب بارندگی از مهم‌ترین عوامل ناپایداری تولید و کاهش درآمد کشاورزان در مناطق دیم‌خیز ایران هستند. در صورت موفقیت علمی و اجرایی بارورسازی ابر‌ها در افزایش بارندگی مؤثر، این فناوری می‌تواند به‌عنوان ابزاری مکمل در کاهش شدت تنش خشکی، بهبود استقرار گیاه، حفظ عملکرد محصولات و کاهش خسارت ناشی از کمبود رطوبت مورد استفاده قرار گیرد. افزایش پایداری عملکرد گندم، جو و حبوبات می‌تواند ضمن تقویت درآمد خانوار‌های روستایی، کاهش ریسک اقتصادی تولید و افزایش اطمینان کشاورزان نسبت به استمرار فعالیت زراعی، به پایداری تولید داخلی محصولات اساسی کمک کند. البته باید توجه داشت که بارورسازی ابر‌ها قادر به ایجاد سامانه‌های بارشی در آسمان فاقد شرایط مناسب نیست و نمی‌تواند جایگزین سیاست‌های سازگاری با خشکسالی یا مدیریت پایدار منابع آب شود. 

از منظر امنیت غذایی، ارزش اصلی این طرح صرفاً در افزایش احتمالی تولید یک محصول خلاصه نمی‌شود، بلکه می‌تواند در صورت اثبات اثربخشی و توجیه اقتصادی، به کاهش نوسانات تولید، بهبود بهره‌وری منابع و افزایش تاب‌آوری اقتصادی و اجتماعی مناطق روستایی کمک کند. پیشنهاد می‌کنم اجرای طرح در مناطق دارای ظرفیت مناسب هواشناسی، اهمیت راهبردی تولید و آسیب‌پذیری بالا نسبت به کم‌بارشی در اولویت قرار گیرد. همچنین پیوند این برنامه با توسعه بیمه کشاورزی، آموزش بهره‌برداران، اصلاح الگوی کشت، مدیریت رطوبت خاک و توسعه ارقام مقاوم به خشکی ضروری است. معتقدم برای دستیابی به امنیت غذایی پایدار، باید از رویکرد‌های مقطعی فاصله گرفت و مجموعه‌ای هماهنگ از فناوری‌های هواشناسی، کشاورزی و سیاست‌های حمایتی را به کار گرفت تا علاوه بر افزایش ظرفیت تولید، معیشت کشاورزان و پایداری نظام‌های زراعی نیز تقویت شود.

دانشگاه آزاد اسلامی چگونه می‌تواند با بهره‌گیری از ظرفیت واحد‌های دانشگاهی، مزارع تحقیقاتی و همکاری متخصصان کشاورزی و علوم جوی، به توسعه و اجرای مؤثر این طرح کمک کند؟

دانشگاه آزاد اسلامی با برخورداری از ظرفیت‌های علمی، اعضای هیئت علمی متخصص، آزمایشگاه‌ها، مراکز تحقیقاتی و واحد‌های دانشگاهی در مناطق مختلف کشور می‌تواند نقش مؤثری در توسعه علمی و ارزیابی کاربردی طرح جهش تولید در دیمزار‌ها ایفا کند. به اعتقاد من، یکی از مهم‌ترین اقدامات، تشکیل یک شبکه پژوهشی بین‌رشته‌ای با مشارکت متخصصان هواشناسی، فیزیک ابرها، اقلیم‌شناسی، فیزیولوژی گیاهی، زراعت، علوم خاک، مهندسی آب، سنجش‌ازدور و هوش مصنوعی است. در این ساختار، متخصصان علوم جوی می‌توانند مسئولیت ارزیابی شرایط مناسب بارورسازی و پایش اثرات هواشناسی را بر عهده داشته باشند و مراکز تحقیقات کشاورزی با ایجاد مزارع پایلوت، تأثیر تغییرات احتمالی بارندگی را بر رطوبت خاک، رشد گیاه، عملکرد و کیفیت محصولات بررسی کنند. همچنین استفاده از ظرفیت واحد‌های دانشگاهی در استان‌های دیم‌خیز می‌تواند زمینه اجرای آزمایش‌های منطقه‌ای و تبادل داده‌ها را فراهم سازد.

وریا ویسانی: پیشنهاد می‌کنم دانشگاه آزاد اسلامی با همکاری دستگاه‌های تخصصی و اجرایی کشور، «شبکه ملی پژوهش و پایش تاب‌آوری دیمزارها» را با مشارکت مراکز تحقیقاتی خود ایجاد کند

در این راستا، پیشنهاد می‌کنم دانشگاه آزاد اسلامی با همکاری دستگاه‌های تخصصی و اجرایی کشور، «شبکه ملی پژوهش و پایش تاب‌آوری دیمزارها» را با مشارکت مراکز تحقیقاتی خود ایجاد کند. این شبکه می‌تواند بر تدوین اطلس نیاز آبی و اقلیمی دیمزارها، توسعه سامانه‌های تصمیم‌یار، ارزیابی مولد‌های زمینی بارورسازی ابرها، اجرای مزارع الگویی، شناسایی ارقام سازگار با شرایط کم‌آبی و تدوین الگو‌های مدیریت پایدار تولید متمرکز شود. مرکز تحقیقات کشاورزی واحد علوم و تحقیقات نیز می‌تواند در حوزه ارزیابی پاسخ فیزیولوژیکی و عملکردی محصولات دیم، مدیریت تنش‌های محیطی، توسعه فناوری‌های نوین کشاورزی و تحلیل شاخص‌های بهره‌وری آب مشارکت فعال داشته باشد. معتقدم موفقیت این مأموریت ملی در گرو ایجاد ارتباط منسجم میان علوم جوی و علوم کشاورزی، تعریف پروژه‌های مشترک و تبدیل نتایج پژوهش‌ها به راهکار‌های عملی و قابل استفاده برای کشاورزان است. در چنین چارچوبی، دانشگاه آزاد اسلامی می‌تواند علاوه بر مشارکت در توسعه فناوری، به یکی از مراجع علمی ارزیابی اثربخشی طرح و ارائه راهکار‌های دانش‌بنیان برای ارتقای امنیت غذایی کشور تبدیل شود.

انتهای پیام/

ارسال نظر