ریشه فناوریهای نوین را باید در تاریخ علم جستوجو کرد
در جهان امروز، علم و فناوری از مهمترین مؤلفههای قدرت ملی و تعیینکننده جایگاه کشورها در معادلات جهانی به شمار میروند. تأکید بر جایگاه راهبردی علم در پیام اخیر رهبر معظم انقلاب و طرح مفهوم «العلم سلطان»، بار دیگر ضرورت عبور از مصرفکنندگی علمی و حرکت به سمت تولید دانش و دستیابی به اقتدار علمی و فناورانه را برجسته کرده است. تحقق این هدف، علاوه بر توسعه زیرساختهای پژوهشی و حمایت از نخبگان، مستلزم بازشناسی ظرفیتهای علمی و تاریخی کشور و بهرهگیری خلاقانه از میراثی است که میتواند زمینهساز ایدههای تازه و فناوریهای متناسب با نیازهای امروز باشد.
در همین راستا، آناتک در گفتوگو با سید سراجالدین صالحی، استاد معارف دانشگاه علوم پزشکی آزاد تهران، به بررسی ظرفیتهای مغفولمانده میراث علمی شرق، ضرورت بازخوانی منابع و نسخههای خطی و نقش اعتمادبهنفس علمی در عبور از وابستگی و تقویت اقتدار ملی پرداخته است.
«العلم سلطان» با بازخوانی میراث علمی شرق محقق میشود
صالحی درباره اهمیت بهرهبرداری از میراث علمی شرق برای تقویت قدرت علمی و ملی ایران گفت: «اگر شما به تاریخ علم مراجعه کنید، بهوضوح میبینید که همگان معترفاند علم در مشرقزمین متولد شده است. علم متعلق به ماست؛ علم از ایران ما به این طرف و آن طرف رفته است. حتی خود غربیها میگویند که شرق مادر علم است. ریاضیات اینجاست، نجوم، حکمت، پزشکی، مهندسی، معماری و هنر، همه اینها متعلق به شرق است. این علوم از اینجا رفتهاند. خوب هم رفتهاند، خوش هم رفتهاند؛ اما عیب اینجاست که از برههای به بعد، شرقیها نتوانستند از این میراث علمی ارزشمند خود بهرهبرداری کنند و نتوانستند این علوم را متناسب با نیازهای زمانه خود، در حوزههای سیاست، اقتصاد و صنعت، به تکنیک تبدیل کنند و به کار ببندند. در این زمینه، غربیها جلو افتادند. آنها همین علوم را گرفتند، قاعدهمند کردند، به تکنیک تبدیل کردند و پیاده کردند و بعد هم آن را به خود ما فروختند.»
او در ادامه برای توضیح چگونگی تبدیل دانش به ظرفیتهای کاربردی و فناورانه به شطرنج اشاره کرد و افزود: «علمی مثل شطرنج متعلق به شرق است. این علم به غرب رفت و از ۶۴ خانه و قاعده، به ۶۴ هزار قاعده تبدیل شد. بعد آن را به حوزه سیاست آوردند و با همان قواعد برای کل کشورهای دنیا برنامه ریختند.»
وی درباره ضرورت توجه به ریشههای علمی و تاریخی فناوریهای نوین اظهار کرد: «این هوش مصنوعی (Artificial Intelligence) که الان عالم را گرفته است، ریشه در حکمت دارد؛ دانشی که ابتدا فهلویون ایرانی و بعد یونانیها متخصص آن بودند و بعدها به غرب رفت. اینجا باید ریشهیابی کنید.»
او ادامه داد: «علومی مثل هیپنوتیزم (Hypnosis) که آینده دنیا را دربرخواهد گرفت و بالاتر از هوش مصنوعی، همه عرصهها را درخواهد نوردید، ریشههایی دارند که باید اینجا و در همین میراث ارزشمند جستوجو کنید؛ میراثی که مورد غفلت واقع شده است.»
گنجینهای از دانش که هنوز به سراغ آن نرفتهایم
صالحی درباره غفلت از ظرفیتهای علمی بومی و دنبالهروی از فناوریهای غربی افزود: «امروز بیش از آنکه به فکر استفاده و غور در این میراث گرانبها باشیم و به این فکر کنیم که چگونه از آن بهرهبرداری کنیم، دنبالهرو تکنیکهای غربی شدهایم؛ تکنیکهایی که مبتنی بر همین میراث خود ماست.»
وی با اشاره به منابع علمی ارزشمند موجود در نسخههای خطی فارسی گفت: «امروز شما کتابخانههای غرب را نگاه کنید. برای مثال، در یکی از کتابخانههای لندن بیش از ۱۱ هزار جلد کتاب و نسخه خطی فارسی پیدا میکنید؛ در حوزه پزشکی، نجوم، ریاضیات، هندسه، حکمت، مدیریت و موارد دیگر.»
صالحی درباره ضرورت دسترسی و بهرهبرداری از این منابع توضیح داد: «بعد شما بفرمایید که فلان نسخه خطی فارسی را به ما قرض بدهید تا ما یک کپی از آن تهیه کنیم؛ چنین نسخهای را به شما نخواهند داد و میگویند بروید از فلان کتاب نسخه خطی که مثلاً در کتابخانه مشهد نگهداری میشود، یک کپی برای ما بیاورید؛ ما هم در عوض، یک کپی از این نسخه به شما میدهیم. این میراث گرانقدر، دریایی ژرف و پر از مروارید است. برای نمونه عرض کنم که در بسیاری از همین منابع حکمی، راجع به حرارت غریزی بدن (Innate Heat) سخن به میان آمده است. در یک جا، شخصی که از فحول مشرقزمین است و از قضا ایرانی هم هست، مینویسد که این بحث حکمی را که در معرفت نفس مطرح میشود، به بهرهبرداری رسانده و از بالای آن، تمام امراض و بیماریها را نه با دارو، بلکه با خود بدن انسان، در کمترین زمان و به بهترین نحو درمان میکند.»
وی با اشاره به وجود این مضمون در میراث روایی گفت: «جالب است که در میراث روایی که از معصومین (ع) به دست ما رسیده است نیز این مطلب بهنحوی دیگر گزارش شده است؛ آنجا که امیرالمؤمنین علی (ع)، ۱۴۰۰ سال پیش فرمودند: دَواؤُکَ فیکَ وَما تُبْصِرُ وَداؤُکَ مِنْکَ وَما تَشْعُرُ.»
او تأکید کرد: «بنده نمیخواهم الان حکمی بدهم؛ فقط میخواهم عرض کنم که ما چنین میراث بکری داریم که دیگران آن را بردند و خوردند و استفاده کردند، اما ما دست نزدیم. حتی محض کنجکاوی هم نگفتیم ببینیم چه نوشته است.»
نخبگان نباید در چارچوبهای علمی غرب محدود بمانند
صالحی در ادامه، تعدد علوم در میراث علمی شرق را یکی دیگر از ظرفیتهای قابل بهرهبرداری دانست و گفت: «موضوع دیگر، تعدد علوم در حوزههای مختلف است. وقتی اینها نام میبرند و علوم مختلف را فقط فهرست میکنند، ما شروع میکنیم به بررسی اینکه مثلاً در فلان حوزه، درباره نقطه و خط چه علومی مطرح شده است. همین نقطه و خط، منشأ پیدایش چند علم شده است؟ تعداد این علوم بهقدری زیاد است که انسان فکر میکند قابل شمارش نیست. عرض کردم، فقط فهرست این علوم. حالا شما باز بفرمایید برویم دنبال فلان علمی که در غرب راجع به آن صحبت میکنند. بسیار خوب، آن هم خوب است؛ اما ما کجا سیر میکنیم و شما کجا سیر میکنید؟»
وی درباره نقش نخبگان در احیای ظرفیتهای علمی و تبدیل آنها به دستاوردهای مؤثر برای کشور اظهار کرد: «بنابراین، به نظر میرسد ما باید نخبگان و دانشورانمان را به این نقاط ضعف توجه بدهیم و از آنها بخواهیم در این حوزهها برای ما تولیدات داشته باشند. نیازی نیست که در این باره دنبالهرو غرب باشیم و اندیشه، خلاقیت و نبوغ خودمان را هم در بند کنیم و آزادی علمی و آزادی عمل را در این عرصه از خودمان بگیریم.»
صالحی در ادامه، وابستگی به چارچوبها و استانداردهای علمی غرب را مورد انتقاد قرار داد و گفت: «برای چه؟ برای اینکه مثلاً میخواهیم با فلان کشور رقابت کنیم و به همین دلیل باید خودمان را به فلان چارچوب و ساختار علمی ملتزم کنیم تا از نظر آنها استاندارد و پیشرفته باشیم؟ اگر استانداردهای آنها را در تحقیق و پژوهش و غور علمی خود رعایت نکنیم، علم تولید نمیشود؟ آیا شیخ طوسیها و ابنسیناهای ما در بند همین صورتها و چارچوبها گرفتار بودند؟ آنها که مقاله مینوشتند، ملتزم بودند که فلان ساختار شکلی را رعایت کنند یا ملتزم بودند که فلان مدرک یا استاندارد را از فلان مرکز علمی دریافت کنند؟»
او با اشاره به تأثیر چارچوبهای شکلی بر روند تولید علم افزود: «چند سال پیش، یکی از دوستانم مقالهای با عنوان «اندیشه در بند صورت» نوشت و به این استاندارد غربی درباره شکل مقالات و پایاننامههای علمی ایراد گرفت. خلاصه حرفش این بود که این شکل و صورتی که بر محتوا تحمیل کردهاید، دانشجو را از هدف، یعنی تولید علم، دور میکند.»
«العلم سلطان»؛ راهبردی برای احیای اقتدار علمی
وی در جمعبندی اظهارات خود و در پاسخ به موضوع اولویتهای علمی کشور برای تقویت قدرت و اقتدار ملی گفت: «در نهایت، اگر بخواهم تمام عرایضم را در چند بند خلاصه کنم، نکته اول اینکه کلام نورانی «العلم سلطان» بهعنوان یک فراراهبرد معرفی شده است. خب، دلیلش را عرض کردیم که چرا علم چنین خصوصیتی دارد و اینچنین مورد عنایت رهبری معظم (حفظهالله) قرار گرفته است. نکته دوم اینکه غور در میراث گرانبهای شرقی میتواند بهعنوان یک سیاست کلان، بهطور جدیتری دنبال شود.»
او همچنین با اشاره به آسیبهای موجود در دانشگاهها و مجامع علمی کشور گفت: «آسیبهایی که دانشگاههای ما، مجامع علمی ما و دانشجویان ما دچار آن شدهاند، باید مورد توجه قرار بگیرد. تکتک این آسیبها بهنوعی غربزدگی هستند؛ یعنی اینکه ما دنبالهرو تکنیکهای غربی شدهایم، به میراث خودمان کمتوجهی کردهایم و پیرو استانداردهای غربیها شدهایم. اینها را بنده نوعی غربزدگی علمی میدانم.»
وی در پایان، اعتمادبهنفس و اتکا به میراث علمی کشور را برای عبور از این آسیبها ضروری دانست و تأکید کرد: «بیاییم این آسیبها را با اعتمادبهنفس، عزتنفس و نگاه به دیرینه پرافتخار خودمان درمان کنیم و کنار بگذاریم. در این صورت میتوانیم بگوییم که کلام نورانی حضرت امیر (ع) را فهمیدهایم و به آن عمل کردهایم یا در مسیر عمل به آن قرار گرفتهایم و این افتخارات را برای جامعه خودمان و برای همه آحاد بشریت رقم زدهایم.»
انتهای پیام/