خشکسالی چگونه زندگی و سکونتگاههای ایران باستان را تغییر میداد
برای بررسی اینکه شواهد باستانشناختی چه تصویری از تأثیر نوسانات آبوهوایی بر زندگی مردم ایران در گذشته ارائه میکنند و چگونه میتوان از این شواهد رابطه میان محیط طبیعی و رفتار جوامع انسانی را شناخت، آناتک با دکتر «بیتا سودایی»، دانشیار گروه باستانشناسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد ورامین و از پژوهشگران حوزه باستانشناسی دوران تاریخی، گفتوگو کرده است.
تغییرات فصلی منابع آب از جمله بارشهای زمستانی، ذوب برف و کاهش آب در فصلهای گرم چه تاثیری بر زندگی و کشاورزی جوامع گذشته داشت؟ آیا شواهدی از هماهنگ کردن زمان کشت و آبیاری با این تغییرات در دست داریم؟
به نظرم این پرسش یکی از مهمترین حلقههای اتصال میان اقلیمشناسی و باستانشناسی اقتصادی است، زیرا در فلات ایران، مسئله کشاورزی فقط دسترسی به آب نبود. زمان دسترسی به آب، زمان کشت، طول فصل رشد گیاه و شدت گرمای تابستان نیز تعیین میکرد که یک جامعه تا چه اندازه میتواند تولید کشاورزی خود را حفظ کند. در واقع، کشاورزان قدیم با دو مسئله همزمان مواجه میشدند. نخست کمبود یا نوسان بارندگی در طول سال و دوم افزایش شدید تبخیر و نیاز آبی گیاهان در فصل گرم. این دو عامل میتواند فاصله میان یک محصول موفق و یک محصول ناموفق را تعیین کنند.
پیامدهای مهم فصل گرما بر کشاورزی عبارتند از کاهش رطوبت خاک، کوتاه شدن دوره مناسب رشد، افزایش نیاز به آبیاری و تغییر الگوی محصولات؛ یعنی کشاورزان باید محصولاتی را انتخاب میکردند که با طول فصل رشد، میزان رطوبت و شرایط حرارتی منطقه سازگار باشند. البته شدت این مسائل در همه مناطق یکسان نبود. برای مثال، کشاورزی در خوزستان، سیستان و فلات مرکزی از نظر زمانبندی و منابع آب تفاوتهای اساسی داشت. از سویی، یکی از مهمترین راهکارها، انتخاب زمان مناسب کشت بر اساس چرخه طبیعی بارندگی و دما بود. شواهد گیاهباستانشناختی نشان میدهد گندم و جو در جوامع کشاورزی ایران از محصولات مهم بودند. مطالعات بقایای گیاهی نیز امکان بررسی گونههای کشتشده و سازگاری آنها با شرایط محیطی را فراهم میکنند.
آیا شواهدی از هماهنگی آبیاری با مراحل رشد گیاه وجود دارد؟
بله؛ بهویژه در دورههای تاریخی متأخرتر، شواهد قابلتوجهی داریم. یکی از مطالعات مهم در این زمینه پژوهش «جولیو مارسکا» (Giulio Maresca) است که به چگونگی مدیریت آب در فصلهای مختلف در دوره ساسانی پرداخته است. او بیان میکند در دوره ساسانی، از ترکیب چند نوع تأسیسات آبی استفاده شده است که عبارتند از کانالهای انتقال آب، سدها و بندهای انحرافی، قناتها، پلبندها، شبکههای توزیع آب. این تأسیسات علاوه بر تأمین آب، برای کنترل سیلاب، کاهش رسوبگذاری و جلوگیری از شوری خاک نیز اهمیت داشتند.
همچنین شواهد مهم از شهر سوخته در سیستان در خصوص ارتباط تغییرات اقلیمی با الگوی کشاورزی بهدست آمده است. این محوطه در هزاره سوم پیش از میلاد، در محیطی وابسته به منابع آب حوضه هیرمند و دریاچه هامون شکل گرفته است. مطالعات گیاهباستانشناسی در این محوطه بقایای گندم و جو و گونههای گیاهی سازگار با محیطهای خشک را شناسایی کردهاند. پژوهشگران با بررسی بقایای دانهها، پوسته غلات و زغالهای گیاهی تلاش کردهاند رابطه میان شرایط محیطی و تولید محصولات کشاورزی را بازسازی کنند. در یکی از مطالعات ارائهشده در همایش بینالمللی گیاهباستانشناسی در سال ۲۰۱۹، به بررسی تولید کشاورزی و تغییرات محیطی شهر سوخته در فاصله حدود ۲۵۰۰ تا ۲۳۰۰ پیش از میلاد پرداخته شده است و نتایج اولیه این پژوهش نشان میدهد تغییرات ناگهانی در بارندگی منطقه موجب کاهش منابع آب در دسترس ساکنان شده بود.
خشکسالی طولانی با تغییرات اقلیمی چگونه بر سکونتگاه تاثیر داشته است آیا شواهدی وجود دارد که نشان بدهد کمبود آب در دوران باستان باعث تغییر الگوی سکونت یا جابهجایی و تغییر شیوه زندگی مردم شده باشد؟
بله، شواهدی از این موضوع وجود دارد و اتفاقا یکی از مباحث مهم باستانشناسی محیطی در ایران، بررسی رابطه میان تغییر منابع آب، جابهجایی سکونتگاهها و دگرگونی شیوه معیشت است. اما یک نکته مهم وجود دارد و آن هم این است که کمبود آب همیشه به معنای ترک کامل یک منطقه نبوده است. گاهی مردم محل سکونت خود را به نزدیکی رودخانه یا چشمهای دیگر منتقل میکردند؛ گاهی از کشاورزی به دامداری یا ترکیبی از این دو روی میآوردند و گاهی نیز با ساخت تأسیسات آبی، در همان منطقه باقی میماندند.
برای بررسی این موضوع، چند نمونه از ایران باستان اهمیت ویژهای دارند. شهر سوخته در سیستان، از حدود ۳۲۰۰ پیش از میلاد شکل گرفت و تا حدود ۱۸۰۰ پیش از میلاد مسکونی بود. این شهر در کنار شبکه رودخانهای هیرمند و محیط وابسته به دریاچه هامون قرار داشت. بر اساس پرونده ثبت جهانی یونسکو، تغییر مسیر جریانهای آب و تغییرات اقلیمی در نهایت در از دست رفتن اهمیت و متروک شدن شهر در اوایل هزاره دوم پیش از میلاد نقش داشتند..
با بررسی تجربه جوامع گذشته ایران در مدیریت آب، چه نکاتی درباره رابطه میان محیط طبیعی، فناوری، ساختار اجتماعی و شیوه زندگی مردم آشکار میشود؟ کدام تجربه تاریخی میتوانند برای شناخت بهتر مسئله کم آبی امروز مفید باشند. بدون آنکه شرایط گذشته و امروز را یکسان فرض کنیم؟
برای فهم این رابطه، باید سه مجموعه شواهد را کنار هم قرار دهیم. نخست محیط طبیعی یعنی میزان بارندگی، دما، رودخانهها، سفرههای آب زیرزمینی، خاک، پوشش گیاهی و تغییرات اقلیمی؛ دوم فناوری و زیرساخت یعنی قنات، سد، بند، کانال، مخزن، ابزار استخراج آب و روشهای ذخیره و انتقال آن و سوم شیوه زندگی و سازمان اجتماعی یعنی نوع کشاورزی، دامداری، محل استقرار، تراکم جمعیت، تقسیم کار، مالکیت و حقوق آب و الگوهای جابهجایی. برای مثال، اگر در یک منطقه خشک با بقایای قنات، آبادیهای متراکم و شواهد کشت محصولات آبی روبهرو شویم، میتوانیم فرض کنیم که فناوری انتقال آب امکان استقرار نسبتاً پایدار را فراهم کرده است.
اما برای اثبات این فرضیه باید چند موضوع را بررسی کنیم که آیا تاریخ ساخت قنات با تاریخ گسترش سکونتگاه همزمان است؟ آیا پس از ایجاد شبکه آبیاری، سطح زمینهای کشاورزی افزایش یافته است؟ آیا بقایای گیاهی نشاندهنده تغییر نوع محصولات هستند؟ آیا در دورههای کمآبی، سکونتگاه کوچکتر شده یا معیشت مردم تغییر کرده است؟ در این روش، باستانشناسی به ما کمک میکند رابطه میان فناوری و رفتار انسانی را بازسازی کنیم، نه اینکه صرفا سازههای آبی را توصیف کنیم.
آیا تجربههای تاریخی امروز در مدیریت آب ایران استفاده میشوند؟
بله؛ اما باید میان دو موضوع تفاوت بگذاریم. نخست استفاده مستقیم از فناوریهای تاریخی؛ مانند احیا و نگهداری قناتها، آبانبارها و سازههای سنتی تقسیم آب و دوم استفاده از اصول مدیریتی گذشته؛ مانند مشارکت بهرهبرداران، تقسیم عادلانه آب، مسئولیت مشترک در نگهداری تأسیسات و هماهنگی مصرف با ظرفیت منابع طبیعی. به نظر من، بخش دوم حتی از خود فناوریها مهمتر است.
انتهای پیام/