با لذت بردن از کتابخوانی به رشد مغز خود کمک کنید

به گزارش خبرگزاری آنا به نقل از «سای‌تکدیلی» (SciTechDaily)؛ مطالعه برای لذت بردن ممکن است فوایدی بسیار فراتر از سرگرمی داشته باشد. یک مرور علمی که در نشریه «سایکالاجیکال مِدیسِن» (Psychological Medicine) منتشر شده است، این عادت را با سلامت روان بهتر، توانایی‌های شناختی قوی‌تر و خطر کمتر ابتلا به زوال عقل مرتبط می‌داند. پژوهش‌ها همچنین نشان می‌دهند که مطالعه با تفاوت‌های قابل‌اندازه‌گیری در ساختار مغز ارتباط دارد، هرچند دانشمندان همچنان در حال بررسی این موضوع هستند که آیا مطالعه مستقیما موجب این تغییرات می‌شود یا خیر.

پژوهشگران دانشگاه کمبریج و مؤسسه (The Queen’s Reading Room)، شواهدی را بررسی کردند که دوره‌ای از کودکی تا سالمندی را دربر می‌گرفت. یافته‌های آنها نشان می‌دهد مطالعه برای لذت بردن، چه به‌تنهایی و چه همراه با دیگران، ممکن است از چندین طریق به سلامت مغز کمک کند و برخی از این فواید احتمالا پس از تنها چند دقیقه ظاهر شوند.

مطالعه در سال‌های نخست زندگی با رشد بهتر مغز مرتبط است

برخی از قوی‌ترین شواهد از مطالعه‌ای به دست آمده‌اند که بیش از ۱۰ هزار کودک و نوجوان را دربر می‌گرفت. کودکانی که از سنین پایین مطالعه برای لذت بردن را آغاز کرده بودند، معمولا در آزمون‌های توجه، حافظه و کارکرد‌های اجرایی عملکرد بهتری داشتند. کارکرد‌های اجرایی به توانایی‌های ذهنی گفته می‌شود که در برنامه‌ریزی، تصمیم‌گیری و کنترل رفتار نقش دارند. این کودکان همچنین عملکرد تحصیلی بهتری داشتند، با مشکلات سلامت روان کمتری روبه‌رو بودند، عادت‌های خواب سالم‌تری داشتند و زمان کمتری را به استفاده از صفحه‌نمایش اختصاص می‌دادند.

مطالعه ارتباط نزدیکی با رشد مهارت‌های سوادآموزی دارد، اما ارتباط آن با یادگیری به ریاضیات نیز گسترش می‌یابد. هر دو فعالیت به فرایند‌های شناختی مشترکی متکی هستند که از جمله آنها می‌توان به حافظه کاری، درک زبان و کنترل اجرایی اشاره کرد. با وجود این مزایای بالقوه، بررسی‌ها نشان می‌دهند که مطالعه غیردرسی در میان کودکان و نوجوانان به پایین‌ترین سطح ثبت‌شده خود رسیده است؛ به‌ویژه در میان پسران نوجوان و کودکانی که از پیشینه‌های محروم‌تر برخوردارند.

مطالعه ممکن است در سراسر دوران بزرگسالی نیز فواید روان‌شناختی داشته باشد. بررسی‌ها، مطالعه برای لذت بردن را با استرس کمتر، آرامش بیشتر، همدلی قوی‌تر و آمادگی بیشتر برای پذیرش دیدگاه‌های متفاوت مرتبط می‌دانند. در یکی از این بررسی‌ها، نزدیک به دو نفر از هر پنج بزرگسال، معادل ۳۸ درصد، مطالعه را روش ترجیحی خود برای رفع خستگی و رسیدن به آرامش معرفی کردند.

یک مطالعه علوم اعصاب که در سال ۲۰۲۴ به سفارش مؤسسه (The Queen’s Reading Room) انجام شد، گزارش داد که تنها پنج دقیقه مطالعه ادبیات داستانی می‌تواند استرس را تا ۲۰ درصد کاهش دهد. این پژوهش همچنین بهبود تمرکز و توانایی حل مسئله را در کنار کاهش احساس تنهایی شناسایی کرد. این نتایج نشان می‌دهند که حتی جلسات کوتاه مطالعه نیز ممکن است فوایدی داشته باشند، هرچند اندازه این اثرات و ماندگاری آنها به بررسی‌های بیشتری نیاز دارد.

تصویربرداری مغزی تفاوت‌های ساختاری مرتبط با مطالعه را آشکار می‌کند

مطالعات تصویربرداری مغزی، ارتباط‌هایی میان مطالعه و چندین ویژگی کالبدشناختی مغز یافته‌اند. این ویژگی‌ها شامل حجم بیشتر و مساحت سطح قشری بزرگ‌تر در نواحی مرتبط با زبان، یادگیری، تنظیم هیجان و کنترل اجرایی هستند. پژوهشگران همچنین اتصالات قوی‌تر ماده سفید مغز را که از پردازش زبان پشتیبانی می‌کنند و افزایش ضخامت قشر مغز را در نواحی مهم برای مطالعه و درک مطلب مشاهده کرده‌اند.

بیشتر این یافته‌ها حاصل مطالعات مشاهده‌ای هستند؛ بنابراین، نمی‌توانند مشخص کنند که آیا مطالعه موجب ایجاد این تفاوت‌های کالبدشناختی می‌شود یا ویژگی‌های از پیش موجود مغز، بر عادت‌های مطالعه تأثیر می‌گذارند.

بااین‌حال، مطالعات مداخله‌ای شواهد اولیه‌ای ارائه می‌کنند که نشان می‌دهد آموزش‌های مرتبط با مطالعه می‌توانند ساختار مغز را تغییر دهند. در یک مطالعه کوچک، ۱۱ کودک مبتلا به نارساخوانی در گروه سنی ۷ تا ۱۱ سال، یک دوره آموزشی هشت‌هفته‌ای را پشت سر گذاشتند که شامل تصویرسازی ذهنی، تلفظ و ادای کلمات و ترسیم حروف و واژه‌ها بود. توانایی مطالعه این کودکان بهبود یافت و هم‌زمان، حجم ماده خاکستری در نواحی مشخصی از مغز آنها افزایش پیدا کرد.

از آنجا که این مداخله شامل آموزش تخصصی بود، نه مطالعه برای لذت بردن، نمی‌توان یافته‌های آن را مستقیما به مطالعه با هدف لذت تعمیم داد.

مطالعه ممکن است به محافظت از سلامت شناختی سالمندان کمک کند

فواید بالقوه مطالعه به سال‌های پایانی زندگی نیز گسترش می‌یابد؛ دوره‌ای که حفظ حافظه و توانایی‌های فکری اهمیت فزاینده‌ای پیدا می‌کند. در مطالعه‌ای روی نزدیک به ۵۵۰۰ بزرگسال ۵۵ ساله و بالاتر، احتمال بروز اختلال شناختی در طول پنج سال پیگیری در میان شرکت‌کنندگانی که به‌طور مکرر فعالیت‌های برانگیزاننده ذهن، از جمله مطالعه، انجام می‌دادند، به‌طور معناداری کمتر بود.

مطالعه دیگری، خواندن روزنامه‌ها، مجلات و کتاب‌ها را با کاهش ۳۳ درصدی خطر ابتلا به بیماری آلزایمر مرتبط دانست. این یافته‌ها از احتمال وجود ارتباط میان فعالیت‌های برانگیزاننده ذهن و سالم‌تر ماندن عملکرد شناختی در دوران سالمندی حمایت می‌کنند، اما ثابت نمی‌کنند که مطالعه از زوال عقل جلوگیری می‌کند. عوامل دیگری، از جمله سطح تحصیلات، سلامت عمومی و سبک زندگی، نیز ممکن است در ارتباط‌های مشاهده‌شده نقش داشته باشند.

مطالعه گروهی ممکن است فواید بیشتری داشته باشد

مطالعه همراه با دیگران ممکن است مزایایی فراتر از فواید مطالعه انفرادی داشته باشد. باشگاه‌های کتاب‌خوانی، جلسات خانوادگی مطالعه و گروه‌های کتاب‌خوانی اجتماعی، مشارکت فکری را با تعامل اجتماعی ترکیب می‌کنند و این امر ممکن است به شرکت‌کنندگان کمک کند کمتر احساس انزوا کنند و ارتباط بیشتری با دیگران داشته باشند. خودِ ارتباط اجتماعی نیز با سلامت بهتر جسمی و روانی مرتبط است، به‌ویژه در میان سالمندان.

پروفسور باربارا ساهکیان از دانشگاه کمبریج می‌گوید: «به نظر می‌رسد گروه‌های مطالعه مشترک و باشگاه‌های کتاب‌خوانی، از طریق تعامل اجتماعی، فواید بیشتری به همراه دارند».

مؤسسه (The Queen’s Reading Room) همچنین برنامه‌های مطالعه گروهی را در پناهگاه‌های افراد بی‌خانمان و مراکز اسکان زنان قربانی خشونت خانگی راه‌اندازی کرده است؛ مکان‌هایی که در آنها از کتاب‌ها به‌عنوان بخشی از تلاش‌های درمانی و روند بهبود استفاده می‌شود.

دانشمندان می‌گویند به پژوهش‌های بیشتری نیاز است

ساهکیان و دکتر کریستِل لَنگلی، پژوهشگر دانشگاه کمبریج، هنگام نگارش کتاب خود با عنوان تقویت مغز: عادت‌های سالم برای زندگی شادتر (Brain Boost: Healthy Habits for a Happier Life) در سال ۲۰۲۵، بررسی فواید گسترده‌تر مطالعه را آغاز کردند. آنها شواهدی یافتند که مطالعه غیردرسی را با پیامد‌های مثبت متعدد مرتبط می‌دانست، اما همچنین دریافتند که این موضوع تاکنون نسبتا کمتر مورد بررسی علمی قرار گرفته است.

این پژوهشگران به همراه ویکی پرین، مدیرعامل مؤسسه (The Queen’s Reading Room)، معتقدند تشویق مردم به مطالعه برای لذت بردن می‌تواند در تمام طول زندگی از به‌زیستی و سلامت آنان حمایت کند.

آنها تأکید می‌کنند که مطالعه لزوما نباید به خواندن رمان‌های متعارف محدود باشد. کتاب‌های مصور کمیک، رمان‌های گرافیکی و کتاب‌هایی که با علایق فعلی افراد ارتباط دارند، ممکن است مطالعه را دسترس‌پذیرتر کنند؛ به‌ویژه برای کودکانی که در غیر این صورت علاقه چندانی به مطالعه نشان نمی‌دهند.