هسته زمین طول روز را تغییر می‌دهد
مهندسی «مدیریت دانش»؛ الزامات برنامه‌ریزی برای تعالی همه‌جانبه نسل آینده/هشدار نسبت به نفوذ ولنگاری در مدارس
خبرگزاری آنا ـ حسین بوذری؛ با آغاز سال تحصیلی و طنین‌انداز شدن دوباره زنگ علم و معرفت در سراسر کشور، فضای آموزشی ایرانِ اسلامی، بار دیگر به محمل جوششِ دانش و اندیشه بدل گشته است.
رهبر معظم انقلاب اسلامی در پیام‌شان خطاب به دانش‌آموزان و دانشجویان به‌مناسبت بازگشایی مدارس و دانشگاه‌ها، دانش‌آموزان و دانشجویان را «نیروی محرکه پیشرفت کشور و «پیشگامانِ حرکت در مسیرِ تعالی» دانسته‌اند که رسالتی خطیر برای ساختن آینده درخشانِ ایران برعهده دارند.
این رسالت، صرفاً در چارچوب حفظ محفوظات علمی خلاصه نمی‌شود؛ بلکه آمیختگی «دانش» با «بینشِ انقلابی» و «اخلاق اسلامی»، زیربنای اصلی این حرکت تمدن‌ساز است.
علم بدون تقوا چون تیغی در دست زنگی مست است و محیط آموزشی باید امن‌ترین و پاک‌ترین بستر برای رشدِ فضائل اخلاقی و شکوفایی استعدادهایِ درخشان باشد.
در این راستا، مدیریت تربیتی و آموزشی، نقشی راهبردی در تبدیل کلاس‌های درس به کارخانه‌های انسان‌سازی ایفا می‌کند؛ جایی که مدیریت دانایی، باید با «مدیریت منش» پیوند خورده و نسل جوان را نه‌تنها در دانش، بلکه در میدانِ عمل، ریسک‌پذیری، ابتکار، نوآوری و مقاومتِ در برابرِ سختی‌ها توانمند سازد.
خبرنگار آنا در گفتوگو با حجت‌الاسلام احمد پناهیان پژوهشگر، مدرس حوزه و دانشگاه، کارشناس مسائل دینی و بنیانگذار و پایه‌گذار مؤسسه تحقیقاتی علمی رهپویان شهدا و مؤسسه فرهنگی فخرالائمه(ع) تلاش کرده تا درراستای تبیین همین راهبرد کلان بازخوانی رسالتی که بر دوش مدیران، استادان و تمامی ارکانِ نظام آموزشی نهاده شده تا با هم‌افزایی و همدلی بستری فراهم آورند که در آن، «دانش‌پژوه» در تراز انقلابِ اسلامی، برای درنوردیدن قله‌های رفیع علمی و معنوی، تجهیز و آماده شود.
این گفتوگو به واکاوی الزامات تحقق امنیت اخلاقی در فضای آموزشی و گذار از مدل‌های آموزشیِ صرفاً اداری به سمت توانمندسازی همه‌جانبه نسل. جوان می‌پردازد.
مسئولیت‌های تاریخی حوزه و دانشگاه در تمدن‌سازی نوین اسلامی
آنا: در پیام آغاز سال تحصیلی رهبر معظم انقلاب اسلامی، بر نقش دانش و تربیت نسل جوان در ساختن آینده‌ای روشن برای ایران تأکید شده است. از نگاه شما، دانشگاه‌ها و حوزه‌های علمیه چگونه می‌توانند دانش‌آموزان و دانشجویان را برای ایفای این مسئولیت تاریخی آماده کنند؟ به‌عبارت بهتر با توجه به رسالت‌های سنگین تاریخی دانشگاه‌ها و حوزه‌های علمیه، این نهاد‌ها چگونه می‌توانند بستر مناسبی برای ایفاگری نقشِ دانش‌آموزان، دانشجویان و طلاب فراهم آورند تا این نسل، مجهز به مؤلفه‌های «علم، تقوا، امید، اخلاق و دانایی» به مسئولیت خود عمل کنند؟
پناهیان: در پاسخ به این پرسش باید بر این نکته بنیادین تأکید کرد که بسترسازی برای فضای علمی در حوزه معارف، نیازمند تولید فکر و اندیشه است؛ همان‌طور که امام شهیدمان مکرراً بر آن تأکید داشتند.
اگر علم و تقوا را دو بال پرواز و عروج انسان درنظر بگیریم، علمی که تحصیل و کسب می‌شود، باید علم نافع باشد؛ تعبیری که از ائمه معصومین علیهم‌السلام به‌عنوان راسخون فی‌العلم به یادگار مانده است.
این بزرگان که عالم دهر یا عالمان به حقایق عالم هستی هستند، به ما می‌آموزند که علم باید نافع باشد. نگاه به علم نافع، با علوم غربی تفاوت ماهوی دارد.
علوم غربی به‌‌خصوص در ساحت علوم انسانی در خدمت مکتب غرب قرار گرفته‌اند و پیامد‌های آن را امروز در تمدن و مکتب غرب به وضوح می‌بینیم؛ علمی که در خدمت اهداف سلطه‌جویانه است. هدف ما در نظام اسلامی، تعالی انسان و اعتلای ایران اسلامی است؛ بنابراین برای دستیابی به این مقصد، علم ما نیز باید «علم نافع» باشد.
آنا: در مسیر تحقق این اعتلای علمی، چه الزامات یا ملاحظاتی برای بازنگری در متون و نظام آموزشی ضروری به نظر می‌رسد؟
پناهیان: درراستای رسیدن به اهداف کلان، دانشگاه‌ها و حتی مدارس باید نسبت به ترویج علوم تاریخ‌مصرف‌گذشته و معارفی که دیگر در دنیای امروز اعتباری ندارند و نه‌تنها نفعی برای بشریت ندارند، بلکه محصولات و خروجی آنها به ضرر جوامع بشری تمام شده است، به‌شدت مراقبت و پرهیز کنند و تولید اندیشه کنیم.
حوزه و دانشگاه چنان‌که رهبر معظم انقلاب اسلامی نیز مکرراً فرموده، مأموریت اصلی‌شان تولید فکر و علم است. پس از تولید علم و اندیشه که بستر آن باید در کرسی‌های علمیِ عمیق و متعالی حوزوی و دانشگاهی فراهم شود، نوبت به فضاسازی در دانشگاه برای تحصیل علم می‌رسد؛ یعنی ایجاد عطش و انگیزه در نسل امروز که به شدت از پیامد‌های فضای مجازی آسیب دیده است.
آنا: به آسیب‌های فضای مجازی بر فضای آموزشی اشاره کردید. این تهدید‌ها چگونه تمرکز و تعمق فکری نسل جوان را تحت‌الشعاع قرار داده است؟
پناهیان: یکی از پیامد‌های اعتیاد به فضای مجازی، عدم تمرکز فکری است. ذات و خاصیت فضای مجازی بر این است که با افکار بازی و آن را به‌صورت بیمارگونه مدیریت کند، به‌گونه‌ای که به مخاطب اجازه مدیریت فکر خود را نمی‌دهد.
وقتی دانش‌آموز، دانشجو یا طلبه حوزه توانایی مدیریت فکر خود را نداشته باشد، طبیعتاً تمرکز و تعمق صورت نمی‌گیرد و «تحفظ» (نگهداری علم در ذهن) نیز دشوار می‌شود؛ چراکه ذهن به صورت ذاتی فرّار است.
برای این آسیب‌ها باید تدبیر کرد؛ برای همگان اثبات شده که دشمنان بشریت با ایجاد چنین فضایی قصد دارند سطح درک بشر را پایین نگه دارند تا او متوجه نشود که در جهان چه می‌گذرد و مبانی حکمرانی در چه مسیری حرکت می‌کند؛ آیا این نظام ارزشی، مبتنی بر حقیقت و بایسته است یا دستمایه اوهام و هوا‌های نفسانیِ قدرت‌هاست؟ دانشمندان باید بنشینند و «پادزهر» این سم مهلک ضای مجازی را در حوزه‌های مختلف استخراج کنند و بستر چشیدن از سرچشمه زلال فکر صحیح و علم نافع را فراهم آورند.
آنا: در بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی امام شهیدمان، جهاد علمی به‌عنوان نخستین عرصه جهاد مطرح شده است. مسئولان دانشگاهی، حوزوی و آموزشی چگونه می‌توانند این رویکرد جهادی را در ساختار‌های مدیریتی خود نهادینه کنند؟
پناهیان: بله، در بیان امام شهیدمان در بیانیه گام دوم انقلاب اسلامی نخستین عرصه جهاد، «جهاد علمی و پژوهشی» عنوان شده است؛ یعنی هم دریافت علوم و هم تفحص و پژوهش در مبانی اندیشه.
اگر در این حوزه‌ها زمینه‌سازی صورت نگیرد، اساساً جهادی محقق نمی‌شود و وقتی جهاد نباشد، هدایت الهی نیز جاری نخواهد شد؛ «وَالَّذينَ جاهَدوا فينا لَنَهدِيَنَّهُم سُبُلَنا وَ إِنَّ اللَّهَ لَمَعَ المُحسِنينَ» (آیه ۶۹ سوره مبارکه عنکبوت) (و آنها که در راه ما (با خلوص نیّت) جهاد کنند، قطعاً به راه‌های خود، هدایتشان خواهیم کرد و خداوند با نیکوکاران است.) یا اینکه خداوند متعال در آیه ۳۹ سوره مبارکه نجم می‌فرماید: «وَأَن لَيسَ لِلإِنسانِ إِلّا ما سَعىٰ» (و اینکه برای انسان بهره‌ای جز سعی و کوشش او نیست).
این امر نیازمند یک جهت‌گیری و تلاش جدی است و جهاد، نیازمند بسترسازی است. مسئولان دانشگاه‌ها باید در این زمینه بیندیشند و راهکار ارائه دهند؛ البته در این مسیر، می‌توان از ظرفیت جوانان نخبه نیز به‌خوبی بهره برد.
آنا: رابطه میان «علم» و «تقوا» را در خروجی‌های دانشگاه چگونه تبیین می‌کنید؟
پناهیان: در باب تقوا، باید گفت که علم بدون تقوا ناقص است و علم بدون تقوا چون تیغی در دست زنگی مست است و علم به انسان قدرت می‌دهد (السلطان)، کافی است که علم باشد و تقوا نباشد، این قدرت در مسیر صحیح به کار گرفته نمی‌شود.
ما امروز شاهد مدیرانی هستیم که با وجود برخورداری از دانش و تخصص، در حوزه مأموریت خود، به درستی از داشته‌های علمی‌شان بهره نمی‌برند و آن را درراستای رشد جامعه به کار نمی‌بندند؛ چراکه احساس می‌کنند برای خدمت، نیاز به ایثار و فداکاری دارند و چون تقوا ندارند، از این ایثار پرهیز می‌کنند.
وقتی فردی فاقد تقوا دارای دانش روز، متصدی امری شد، فساد حاصل از دانشِ او بسیار گسترده خواهد بود.
امروز دانشمندانی را می‌بینیم که در خدمت استیلا و سلطه وحشیانه بر بشریت هستند و علم باید حتماً با تقوا ضمیمه شود تا فکر و تعقل را در خدمت تعالی بشر قرار دهد.
نقش امنیت اخلاقی و محیط سالم در تحقق تمدن‌سازی نوین اسلامی
آنا: با توجه به اهمیت تلازم «علم» و «تقوا» در تربیت نیروی تراز انقلاب اسلامی، چگونه می‌توان آسیب‌های ناشی از رشدِ فناورانه بدون معنویت غرب را در عرصه‌های نوین جنگ ترکیبی تحلیل کرد و متقابلاً برای اعتلای ایران اسلامی چه تدابیری در اولویت قرار دارد؟
پناهیان: در جنگ‌های مدرنی که طی یک سال اخیر تجربه کردیم، شاهد بودیم که دشمن در حوزه‌های دریایی، فضایی و حتی تاکتیک‌های زمینی چه میزان رشد داشته است. سلاح‌هایی که به میدان آورده می‌شود، به‌وضوح نشان می‌دهد که علم تا چه اندازه در خدمت منافع مستکبرین قرار گرفته است؛ چراکه این دانش، فاقد مؤلفه «تقوا» بوده است.
در جامعه اسلامی از آنجایی که هدف ما «اعتلای ایران اسلامی» و در نهایت «هدایت بشریت» است، بستر تقوا باید بیش از هر زمان دیگری فراهم شود و در این مسیر، مسئولان حوزه‌های علمیه، دانشگاه‌ها، مدیران، مربیان، معلمان و استادان، نقش اول را در پاکسازی فضای امن برای دانش ایفا می‌کنند؛ فضایی که به تعبیر امام مسلمین، باید برای دانش، ادب، نشاط و امید نسل جوان ایمن باشد.
آنا: به موضوع «امنیت اخلاقی و روانی» در محیط‌های آموزشی اشاره کردید. با توجه به مشاهدات میدانی در دانشگاه‌ها و مدارس، چالش‌های امروز حوزه حجاب، عفاف را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
پناهیان: بله. یکی از عرصه‌های اساسی امنیت اخلاقی و روانی، همین موضوع کشف حجاب، بی‌بندوباری و روابط ولنگار است.
متأسفانه واقعیت این است که در برخی شهرستان‌ها و مجموعه‌های دانشگاهی، حتی در محیط خوابگاه‌ها، ارتباطات و فضاهای چت شرایطی مشاهده می‌شود که دغدغه‌مندانه است.
با توجه به رفت‌وآمدهای مکرر بنده در دانشگاه‌ها و مدارس، متأسفانه شاهد هستیم که این آلودگی‌ها به سطح مدارس، دبیرستان‌ها و حتی دبستان‌ها نیز نفوذ کرده است.
ما شاهد بروز برخی بزه‌ها در دوران ابتدایی و راهنمایی هستیم که اوج آن در دبیرستان‌ها مشاهده می‌شود، بنابراین، برای پاک و منزه نگه داشتن این «خانه دوم» (محل و مأمن دانش، نشاط و تحصیل)، مسئولان باید به دقت از فضا مراقبت کنند.
آنا: گاهی رویکرد برخی مدیران صرفاً به مسائل آموزشی محدود می‌شود. آیا می‌توان با نگاه صرفاً اداری به آموزش به نتایج تربیتی مطلوب دست یافت؟
پناهیان: خیر، این تصور که مسئولی صرفاً نگاهی اداری داشته باشد و بگوید: «من فقط برای تدریس آمده‌ام، نمره بدهم و بگیرم، آزمون برگزار کنم و تنها در بُعد سطح علمی فعالیت کنم»، با شکست مواجه خواهد شد.
حتی پس از وقایع سال‌های کرونا و شرایط جنگی که محیط‌های آموزشی را تحت‌تأثیر قرار داد، اگر تمام اهتمام مسئول، تنها محدود به حوزه آموزش باشد، بازهم موفق نخواهد بود؛ چراکه اگر فضا، فضای پاکی نباشد، آموزش نیز به ثمر نمی‌نشیند.
حتی خود کشورهای غربی نیز این حقیقت را تجربه کرده‌اند. آنها قوانین و محدودیت‌های متعددی، حتی در تفکیک بخش‌های دخترانه و پسرانه، بحث ارتباطات و پوشش، وضع کرده‌اند و قواعد سخت‌گیرانه‌ای دارند؛ چراکه می‌دانند وقتی امنیت اخلاقی از بین برود و روابط ولنگار شود و فساد در قشری که تشنه این معصیت‌ها، گناه‌ها، غفلت‌ها و شهوات است گسترش یابد، چه تبعات جبران‌ناپذیری خواهد داشت.
آنها برای دستیابی به نتایج مطلوب، محدودیت‌های انضباطی ایجاد می‌کنند. متأسفانه اینجا، به هر دلیلی، عده‌ای به هر دلیلی موضوع را رها کرده و می‌گویند: «ما فقط با محیط مدرسه یا دانشگاه کار داریم». این رویکرد، نقض غرض است؛ چراکه نمی‌شود در محیط مدرسه یا دانشگاه تقوا رعایت شود، اما در بیرون از آن فضا، وضعیت به گونه‌ای دیگر باشد.
ما بنا داریم دانش‌آموز، دانشجو و طلبه خود را با تقوا تربیت کنیم؛ نه اینکه تقوا را تنها منحصر به فضای محدود آموزشی بدانیم و نسبت به رفتار فرد در عرصه‌های دیگر بی‌تفاوت باشیم.
مدیریت آموزشی و توانمندسازی نسل جوان؛ فراتر از انتقال دانش
آنا: در فضای مدیریتی دانشگاه‌ها و مراکز آموزشی، گاهی این رویکرد حاکم است که مسائل پرورشی و اخلاقی، اموری «فوق‌برنامه» تلقی شده و اولویت اصلی، صرفاً انتقال دانش است. از دیدگاه حضرت‌عالی، وظیفه مدیران آموزشی در این زمینه چیست و چگونه باید نگاه خود را به «مدیریت دانش» اصلاح کنند؟
پناهیان: این مسئله نیازمند تدبیر جدی است و از مسئولیت‌های ذاتی مدیریت دانش و مدیریت آموزش محسوب می‌شود.
مسئولان آموزشی نباید تصور کنند که این دست از اقدامات، امور فوق‌برنامه هستند؛ بلکه تعلیم و تربیت، پیوندی ناگسستنی دارند و باید به‌عنوان یک بسته کامل در نظر گرفته شوند. مدیران نباید صرفاً به برنامه‌های آموزشی و علمی بسنده کنند؛ چراکه تعلیم و تربیت همواره توأم با یکدیگر بوده‌اند.
آنا: راهکار شما برای خروج از این رویکرد و حرکت به سمت تقویت قدرتِ کاربست علم چیست؟
پناهیان: ضرورت ارتقای سطح توانمندی‌ها و قدرت‌افزایی موضوع مهمی است. نباید ذهن دانش‌پژوه (اعم از دانش‌آموز، دانشجو یا طلبه) را صرفاً مانند یک حافظه رایانه‌ای (هارد) با حجم انبوهی از اطلاعات غیرکاربردی پر کرد؛ چراکه چنین رویکردی فاقد بهره‌وری است.
مسئله مهم، توانمندسازی فرد درراستای «قدرت کاربست علم» است. دانش‌پژوه باید در میدان عمل، از ابتکار عمل، قدرت ریسک‌پذیری، خلّاقیت، نوآوری و صبر برخوردار باشد.
آموزش صبر، سعه‌صدر، تحمل سختی‌ها و تمرین مداوم از ضروریات مسیر رشد و تعالی است.
تربیت و تعلیم همواره توأمان با یکدیگر بوده‌اند و ارتقای توانمندی‌ها در حوزه مدیریت، اجرا، رشته‌ها و قدرتمند کردن، مبتکر و نوآور بار آوردن دانش‌آموزان، دانشجویان و طلبه‌ها و به دانش‌آموز، دانشجو و طلبه تزریق روحیه، صبر و سعه، تحمل آموختن و تمرین و آموزش سختی رسالت مدیریت مدارس، دانشگاه‌ها و حوزه‌های علمیه است و ممکن است از نظر شکلی متفاوت باشد، اما باید برنامه‌ریزی صورت بگیرد.
رسیدن به قله‌های رفیع، مسیر آسانی نیست و دانش‌پژوه باید برای رویارویی با این سختی‌ها تمرین داده شود.
این وظیفه‌ای است که برعهده مدیریت دانشگاه، مدیریت دبیرستان و مدیریت حوزه علمیه قرار دارد.
البته باید توجه داشت که نسخه‌ای که مدیران برای هریک از این مقاطع می‌پیچند، ممکن است از نظر شکلی و با توجه به مقتضیات سنی فراگیران، تفاوت‌هایی داشته باشد، اما ضرورت برنامه‌ریزی در این حوزه‌ها انکارناپذیر است.
آنا: برای تحقق این هدفِ متعالی و رسیدن به مقصد نهایی تربیت انسان تراز، هماهنگی در ارکان اجرایی مراکز آموزشی تا چه حد اهمیت دارد؟
پناهیان: تحقق این امر، نیازمند یکپارچگی و همدلی است. تمامی ارکان یک مجموعه آموزشی، از کادر خدماتی و سرایداران گرفته تا استادان، مدیران فنی و عوامل اجرایی و اداری، باید نسبت به این هدف واحد، هم‌سو و یکدل باشند.
تنها در سایه‌ی این هم‌افزایی و هماهنگیِ تشکیلاتی است که می‌توان دانش‌پژوه را به مقصودِ نهایی رساند و مسیر تعالی فکری و رفتاری او را هموار کرد.
انتهای پیام/
