یادداشت؛
یادداشت
شبکه برق تکیهگاه پنهان توسعه تجدیدپذیرها / هشدار کارشناسی درباره دوره طلایی سرمایهگذاری در نیروگاههای پاک
محمد صادق قاضی زاده، در گفتوگو با خبرنگار اقتصادی خبرگزاری آنا، توسعه انرژیهای تجدیدپذیر در ایران را اجتناب ناپذیر میداند، اما معتقد است؛ با توسعه انرژیهای تجدیدپذیر، چالشهای اتصال این نیروگاهها به شبکه برق نیز بهتدریج افزایش خواهد یافت و تاکید میکند در این مرحله که کشور به دنبال رشد سریع ظرفیت نیروگاههای تجدیدپذیر است و بحمدالله حمایتهای مؤثری از سرمایهگذاران صورت میگیرد، لازم است که این حمایتها در قالب قراردادهای شفاف و پایدار تعریف شود تا سرمایهگذاران بتوانند با اطمینان نسبت به آینده، برای اجرای پروژههای خود برنامهریزی کنند.
عضو هیئت علمی دانشکده مهندسی برق دانشگاه شهید بهشتی، تاکید کرد: یکی از مهمترین خدماتی که امروز شبکه برق کشور به سرمایهگذاران ارائه میدهد، هموارسازی نوسانات تولید نیروگاههای تجدیدپذیر است؛ به بیان دیگر، شبکه برق در عمل نقش یک ذخیرهساز را برای تولیدکنندگان ایفا میکند و این امکان را فراهم میسازد که برق تولیدی خود را در بورس انرژی عرضه کنند؛ این خدمت در حال حاضر بدون دریافت هزینه ارائه میشود، اما سرمایهگذار باید از همان ابتدا بداند که این شرایط برای مدت مشخصی، حداقل ۲۰ سال، تضمین شده است. طبیعی است که با توسعه گسترده نیروگاههای تجدیدپذیر و افزایش محدودیتهای شبکه، امکان ارائه دائمی این خدمت بهصورت رایگان برای متقاضیان آینده وجود نخواهد داشت.
معاون پیشین برنامهریزی و نظارت وزارت نیرو، تصریح کرد: عزم و اراده وزارت نیرو و ساتبا برای فراهم کردن شرایط اتصال نیروگاههای تجدیدپذیر با کمترین هزینه ممکن برای سرمایهگذاران بخش خصوصی مشهود است، در مقابل، انتظار میرود نیروگاههای تجدیدپذیر نیز الزامات مربوط به رویتپذیری و کنترلپذیری را، در مواردی که برای بهرهبرداری ایمن و پایدار از شبکه ضروری است، رعایت کنند.
وقتی شبکه برق ایران، نوسان خورشید و باد را به دوش میکشد
عضو هیئت علمی دانشکده مهندسی برق دانشگاه شهید بهشتی گفت: برق تولیدشده از پنلهای خورشیدی، همیشه با یک آهنگ ثابت وارد شبکه نمیشود؛ گاهی تابش خورشید بیشتر است و تولید بالا میرود؛ لحظاتی بعد ممکن است ابری از مقابل خورشید عبور کند و تولید نیروگاه کاهش یابد؛ در تمام این لحظات، شبکه برق باید آماده باشد تا این فراز و فرود را جبران کند؛ بهگونهای که مصرفکننده هیچیک از این نوسانها را احساس نکند.
این همان خدمتی است که قاضیزاده از آن بهعنوان نوعی «ذخیرهسازی رایگان» برای نیروگاههای تجدیدپذیر یاد میکند؛ شبکه سراسری برق، نوسان تولید این نیروگاهها را هموار میکند و به تولیدکننده امکان میدهد برق خود را در بورس انرژی عرضه کند؛ در حالی که بخش مهمی از بار فنی و هزینه مدیریت ناپایداری تولید را خود شبکه برعهده گرفته است.
قاضی زاده ادامه داد: اما این مسیر همیشه به همین اندازه هموار باقی نخواهد ماند. هرچه نیروگاههای خورشیدی و بادی بیشتری به شبکه متصل شوند، مدیریت نوسان تولید آنها نیز دشوارتر میشود و ظرفیت شبکه برای پذیرش نیروگاههای جدید با محدودیتهای بیشتری روبهرو خواهد شد.از همین رو، مقطع فعلی را میتوان یکی از جذابترین دورهها برای سرمایهگذاری در انرژیهای تجدیدپذیر دانست؛ دورهای که شبکه هنوز امکان بیشتری برای پذیرش نیروگاهها دارد و حمایتهای مؤثری نیز از سرمایهگذاران انجام میشود. با این حال، این متخصص صنعت برق تأکید میکند که این حمایتها نباید تنها به وعدهها و شرایط امروز محدود بماند؛ بلکه باید در متن قراردادها تثبیت شود تا سرمایهگذار بداند خدماتی که امروز دریافت میکند، در طول دوره سرمایهگذاری نیز استمرار خواهد داشت.
قاضی زاده معتقد است؛ با افزایش سهم انرژیهای تجدیدپذیر، چالشهای پذیرش و اتصال این نیروگاهها به شبکه برق نیز بهتدریج بیشتر خواهد شد. بنابراین، در این مرحله که توسعه تجدیدپذیرها با سرعت بالایی دنبال میشود، لازم است حمایتهای مؤثری از سرمایهگذاران صورت گیرد؛ حمایتهایی که خوشبختانه در حال انجام است و باید در قالب قراردادها نیز استمرار و تضمین آنها مشخص شود.
عضو هیئت علمی دانشکده مهندسی برق دانشگاه شهید بهشتی با تجربه سالها فعالیت در صنعت برق و تدریس در دانشکده برق، میتواند پاسخ دهد چرا نظام حکمرانی کشور در این مقطع تاریخی تصمیم گرفت به سوی توسعه انرژیهای تجدیدپذیر قدم بردارد؟ ساخت چه میزان نیروگاه تجدیدپذیر برای کشور لازم است؟ چه فناوریهایی باید توسعه پیدا کنند؟ یا اجرای پروژههای نیروگاهی در چه مقیاسی مناسبتر است؟ توسعه تجدیدپذیرها با چه چالشها و الزاماتی مواجه است؟
وی گفت: سرمایهگذاری که امروز وارد این حوزه میشود، برای مثال باید بداند خدمتی که شبکه اکنون بهصورت رایگان در اختیار او قرار میدهد، در دوره ۲۰ ساله قرارداد نیز ادامه خواهد داشت؛ ولیکن نمیتوان انتظار داشت پنج سال دیگر، زمانی که محدودیتهای شبکه بیشتر شده است، همین خدمات برای نیروگاههای جدید الزاماً بهصورت رایگان ارائه شود.
هدف ۳۰ هزار مگاواتی؛ تصمیمی درست برای دوره برنامه هفتم
قاضیزاده، هدفگذاری توسعه ۳۰ هزار مگاوات انرژی تجدیدپذیر در دوره برنامه هفتم را تصمیمی درست ارزیابی میکند و اظهار داشت: وزارت نیرو هدف حداقلی پیشبینیشده برای توسعه تجدیدپذیرها را ارتقا داده و اکنون مسیری را دنبال میکند که هم به کاهش ناترازی برق کمک میکند و هم منافع زیستمحیطی برای کشور به همراه دارد.
وی گفت: برداشت من این است که تصمیم دولت برای توسعه ۳۰ هزار مگاوات انرژی تجدیدپذیر در دوره برنامه هفتم، تصمیم درستی است و انشاءالله با همت مسئولان محقق هم خواهد شد.
از نگاه این عضو هیئت علمی دانشگاه شهید بهشتی، درباره مفیدبودن توسعه این میزان ظرفیت تجدیدپذیر برای صنعت برق تا حدود زیادی اتفاقنظر وجود دارد؛ هرچند برخی کارشناسان اهدافی بزرگتر از ۳۰ هزار مگاوات را نیز برای صنعت برق کشور کم چالش میدانند.
به اعتقاد وی، رویکردی که مجموعه سیاستگذاران، وزارت نیرو و ساتبا در پیش گرفتهاند، بر رفع دغدغههای بخش خصوصی و فراهمکردن زمینه مشارکت مردم متمرکز است؛ مصادیق اجرای طرحها نیز نشان میدهد که این حرکت از مرحله تصمیمگیری عبور کرده و وارد مرحله عملیاتی شده است.
سبد انرژی ایران فقط تجدیدپذیر یا فقط فسیلی نخواهد بود
قاضیزاده در عین حمایت از توسعه گسترده انرژیهای تجدیدپذیر، تأکید کرد: حتی در افقهای بلندمدت نیز سبد انرژی ایران ترکیبی از منابع فسیلی و تجدیدپذیر خواهد بود.
وی میگوید: پاسخ مناسب برای ایران لزوماً با کشوری مانند ترکیه یکسان نیست؛ زیرا ترکیه ناگزیر است بخش مهمی از منابع فسیلی، از جمله گاز طبیعی، را از خارج وارد کند، اما ایران صاحب ذخایر گاز است و میتواند بخشی از این منابع را صادر و بخشی را مصرف کند.ازاینرو، تعیین سهم مناسب نیروگاههای تجدیدپذیر، نیروگاههای بزرگ فسیلی و واحدهای مقیاس کوچک فسیلی باید بر اساس یک مطالعه جامع انجام شود؛ مطالعهای که هزینه تولید برق، امنیت انرژی، امکان صادرات سوخت، ملاحظات زیستمحیطی و محدودیت انتشار کربن را همزمان در نظر بگیرد.
به گفته قاضیزاده، هنر سیاستگذار و نظام حکمرانی این است که بستری فراهم کند تا تصمیم مردم برای سرمایهگذاری و بهرهبرداری از انرژی با مصالح بلندمدت کشور همراستا شود.
وی معتقد است؛ ابتدا باید سقف قابل قبول انتشار کربن و الزامات زیستمحیطی کشور مشخص شود و سپس، در چارچوب این محدودیتها، ارزانترین و کارآمدترین ترکیب برای تأمین انرژی انتخاب شود. بنابراین، عدد نهایی سهم تجدیدپذیرها باید از دل محاسبات اقتصادی، فنی و زیستمحیطی استخراج شود، نه صرفاً بر اساس مقایسه ایران با کشورهای دیگر.
ورود مستقیم دولت به توسعه تجدیدپذیرها، راهحل یک دوره خاص بود
یکی از انتقادهای مطرحشده در سالهای اخیر، ورود مستقیم دولت و ساتبا به خرید تجهیزات و اجرای برخی پروژههای تجدیدپذیر بوده است؛ قاضیزاده اظهار داشت: این موضوع باید از بحث اصلی توسعه آینده تجدیدپذیرها تفکیک شود.
به گفته وی، مسیر طبیعی توسعه آن بود که مردم و بخش خصوصی پروژهها را اجرا و تجهیزات مورد نیاز را خریداری کنند؛ اما پیچیدگیهای تأمین مالی و دشواری ارتباط میان سرمایهگذاران، منابع بانکی و صندوق توسعه ملی باعث شد ساتبا در مقطعی ناگزیر به ورود مستقیم شود.
وی توضیح میدهد: ورود ساتبا به خرید تجهیزات، تصمیم و انتخاب نخست این سازمان نبود. در آن مقطع، مسیر طبیعی اجرای پروژهها با موانعی روبهرو شده بود و ساتبا برای هموارکردن راه، مسئولیتهایی را پذیرفت.
قاضیزاده این وضعیت را به خودرویی تشبیه کرد و گفت: در بخشی گلآلود از جاده گرفتار شده است و برای عبور از مسیر، به کمک اولیه نیاز دارد. از نگاه او، ممکن است درباره درست یا نادرستبودن شیوه آن مداخله اختلافنظر وجود داشته باشد، اما اکنون آن مرحله پشت سر گذاشته شده و مسیر آینده باید بر محور فعالیت بخش خصوصی شکل بگیرد.
وی تأکید کرد: بررسی تصمیمهای آن دوره برای تاریخنگاری سیاستی و استفاده در سایر حوزهها مفید است، اما نباید به مسئله اصلی آینده تجدیدپذیرها تبدیل شود؛ زیرا ساتبا نیز قصد ندارد اجرای مستقیم پروژهها را به یک رویه دائمی تبدیل کند.
به اعتقاد قاضیزاده، نقش آینده دولت باید هدایت، تنظیمگری، تعیین استانداردها و تسهیل سرمایهگذاری باشد؛ نه انجام کاری که بخش خصوصی توانایی اجرای آن را دارد.
اعتماد سرمایهگذار در حوزه تجدیدپذیر با قرارداد شفاف شکل میگیرد
قاضیزاده میان سرمایهگذاران حرفهای و خانوارهایی که قصد نصب نیروگاه خورشیدی دارند، تفاوت قائل است. به گفته وی، سرمایهگذار حرفهای ممکن است مجموعهای متشکل از نیروگاههای کوچک را مدیریت کند، اما مجموع ظرفیت فعالیتش به ۱۰ یا ۱۰۰ مگاوات برسد.برای مثال، ممکن است دو هزار سامانه پنجکیلوواتی در قالب یک مجموعه تجمیع شوند و در مجموع ظرفیت ۱۰ مگاواتی ایجاد کنند. اگرچه هر واحد کوچک است، فعالیت تجاری مجموعه در مقیاسی بزرگ انجام میشود.در چنین پروژههایی، اعتماد سرمایهگذار بیش از هر چیز به قراردادهای شفاف و قابل اتکا وابسته است. تمام ریسکهای احتمالی، خدمات شبکه، نحوه فروش برق، مسئولیت طرفین و تغییرات احتمالی آینده باید در قرارداد پیشبینی شود تا ریسک پیشبینینشدهای در میانه مسیر به سرمایهگذار تحمیل نشود.
معاون پیشین برنامهریزی و نظارت وزارت نیرو، همچنین تاکید کرد: مناسبات تجاری باید بهگونهای تثبیت شود که بخش خصوصی اطمینان داشته باشد دولت مداخله منفی نخواهد کرد و اجازه خواهد داد روند طبیعی بازار طی شود.در مقابل، نیروگاههای تجدیدپذیر نیز باید الزامات فنی شبکه را رعایت کنند؛ با افزایش سهم تجدیدپذیرها در شبکه برق کشور ویا ظرفیت هریک از این نیروگاهها، رؤیتپذیری و کنترلپذیری نیروگاهها اهمیت بیشتری پیدا میکند و شبکه باید بتواند میزان تولید آنها را مشاهده و در مواقع ضروری مدیریت کند.
چینیبودن تجهیزات به معنای بیکیفیتبودن نیست
در بخش دیگری از گفتوگو، موضوع انتخاب تجهیزات خورشیدی و انتقادهای مطرحشده درباره واردات محصولات چینی مورد توجه قرار گرفت. قاضیزاده اظهارداشت: هنگامی که اجرای پروژهها به مردم و بخش خصوصی واگذار میشود، انتخاب تجهیزات نیز باید با رعایت استانداردها بر عهده سرمایهگذار باشد. ممکن است یک سرمایهگذار تجهیزات ارزانتر را انتخاب کند و سرمایهگذار دیگری حاضر باشد برای محصولی متفاوت، هزینه بیشتری بپردازد.
وی تأکید کرد: چینیبودن تجهیزات خورشیدی بهتنهایی نمیتواند نشانه پایینبودن کیفیت باشد؛ زیرا امروز بخشی از محصولات تراز اول جهان در چین تولید میشوند؛ آنچه اهمیت دارد، رعایت استانداردهای فنی، کیفیت ساخت، عملکرد تجهیزات و ضمانتهای معتبر است، نه صرفاً نام کشور سازنده.در این میان، دولت باید استانداردها و حداقلهای کیفی را تعیین کند و بر رعایت آنها نظارت داشته باشد، اما نباید انتخاب تجاری سرمایهگذار را بدون ضرورت محدود کند.
منطق توسعه نیروگاههای خورشیدی خانگی با منطق سرمایهگذاری تجاری یکسان نیست
قاضیزاده معتقد است؛ منطق توسعه نیروگاههای خورشیدی خانگی با منطق سرمایهگذاری تجاری یکسان نیست. خانواری که ۴۰۰ یا ۵۰۰ میلیون تومان برای نصب سامانه خورشیدی روی بام خانه هزینه میکند، نباید فقط با وعده بازگشت مالی روبهرو شود؛ بلکه باید احساس کند این سرمایهگذاری، آسایش، امنیت خاطر و مطلوبیت بیشتری نیز برای زندگی او ایجاد میکند.
وی برای توضیح این موضوع از مثال خرید خودرو استفاده میکند و اظهارداشت: اگر تمام هزینههای خرید، بیمه، نگهداری، استهلاک و کاهش ارزش واقعی خودرو محاسبه شود، ممکن است استفاده از تاکسی اینترنتی و اجاره خودرو در سفر، از نظر اقتصادی ارزانتر باشد؛ اما مردم همچنان خودرو میخرند، زیرا داشتن خودرو برای آنان استقلال و آرامش خاطر ایجاد میکند.
قاضیزاده میگوید: سامانه خورشیدی خانگی نیز باید چنین مطلوبیتی برای خانوار ایجاد کند. مردم باید علاوه بر منفعت مالی، مزایایی مانند تأمین مطمئنتر انرژی، افزایش تابآوری و کاهش نگرانی از اختلال در برقرسانی را احساس کنند.ازاینرو، گفتمان توسعه نیروگاه خورشیدی برای خانوار نباید همان گفتمان مورد استفاده برای یک شرکت تجاری باشد؛ در بخش تجاری، نرخ بازده، قرارداد و ریسک اهمیت بیشتری دارد؛ اما در بخش خانگی باید آسایش، استقلال، امنیت خاطر و مطلوبیت خانوار نیز در طراحی سیاستها برای توسعه نیروگاههای خورشیدی خانگی لحاظ شود.
ذخیرهساز هرچه به مصرفکننده نزدیکتر باشد، ارزشمندتر است
قاضیزاده در بخش دیگری از سخنان خود به نقش ذخیرهسازهای انرژی اشاره میکند و گفت: استفاده از ذخیرهساز در تمام سطوح شبکه مطلوب است، اما هرچه محل استقرار آن به مصرفکننده نهایی نزدیکتر باشد، ارزش بیشتری ایجاد میکند.ذخیرهساز مستقر در محل مصرف میتواند تابآوری و قابلیت اطمینان برق مشترک را افزایش دهد و در صورت یکپارچهشدن با مدیریت شبکه توزیع محلی، به حل مسائل شبکه نیز کمک کند.
وی تاکید کرد:اولویت باید با استقرار ذخیرهساز در سطوح ولتاژی پایینتر و نزدیک به مصرفکننده باشد؛ البته ذخیرهسازی در سطوح بالاتر شبکه نیز اهمیت دارد و میتواند با راهکارهایی مانند نیروگاههای تلمبهذخیرهای رقابت کند، اما مزایای مستقیم آن برای مصرفکننده در سطوح پایینتر محسوستر است.
آینده تجدیدپذیرها از مسیر بخش خصوصی میگذرد
قاضیزاده در جمعبندی سخنان خود، مسیر آینده انرژیهای تجدیدپذیر را وابسته به حضور فعال بخش خصوصی، قراردادهای قابل اعتماد، تأمین مالی پایدار و همکاری متقابل سرمایهگذار و شبکه برق میداند و گفت: تلاشهای انجامشده طی دو سال اخیر، بهویژه برای رفع مشکلات تأمین مالی و هموارکردن مسیر سرمایهگذاری، زمینه مناسبی برای توسعه این بخش ایجاد کرده است.
معاون پیشین برنامهریزی و نظارت وزارت نیرو، ابراز امیدواری کرد: هدف توسعه ۳۰ هزار مگاوات ظرفیت تجدیدپذیر در دوره برنامه هفتم محقق شود و سرمایهگذاران بتوانند با امنیت خاطر بیشتری وارد این حوزه شوند.
به گزارش آنا، پیام اصلی سخنان قاضیزاده روشن است؛ اکنون پنجرهای مناسب برای سرمایهگذاری در انرژیهای تجدیدپذیر باز شده است؛ اما ماندگاری این فرصت به قراردادهای شفاف، ثبات سیاستها، پرهیز از مداخله منفی دولت و آمادگی نیروگاهها برای همکاری فنی با شبکه بستگی دارد.معاون پیشین برنامهریزی و نظارت وزارت نیرو، علاوه بر انکه سالها در دانشکدههای برق دانشگاهها تدریس کرده است، سالها در در نظام حکمرانی کشور مسئولیتهای بخشهای مختلف در وزارت نیرو را عهده دار بوده است؛ مدرک کارشناسی خود را از دانشگاه صنعتی شریف در رشته الکترونیک (۱۳۶۱) و مدرک کارشناسی ارشد خود را از دانشگاه صنعتی امیرکبیر (۱۳۶۷) در گرایش کنترل و دکترای خود را در گرایش مهندسی قدرت در سال ۱۳۷۵ از دانشگاه منچستر (UMIST) انگلستان دریافت کردهاست.زمینه تدریس وی در دانشگاه صنعت آب و برق از کنترل مدرن، اقتصاد انرژی، امنیت شبکه، بهره برداری و دیسپاچینگ و دینامیک سیستمهای قدرت بوده است.وی همچنین یکی از اعضای انجمن ملی شبکه هوشمند انرژی ایران بوده است؛ این انجمن به عنوان یک نهاد مشاورهای در زمینه تعیین راهبرد هوشمند سازی شبکه برق ایران فعالیت میکند. قاضی زاده از بهمن سال ۱۳۹۱ با حکم وزیر نیرو به مدت ۴ سال به عنوان ریاست پژوهشگاه نیرو انتخاب شده و همچنین به عنوان معاون وزیر نیرو، رئیس هیات تنظیم بازار برق کشور، رئیس دانشگاه صنعت آب و برق، مشاور وزیر نیرو و عضو هیات تنظیم بازار برق ایران فعالیت کرده است.
انتهای پیام/
