معاون امور تحول و تعالی سمای دانشگاه آزاد در یادداشتی مطرح کرد
برنده جایزه مغز و استاد علوم اعصاب دانشگاه نیویورک در گفتوگو با آناتک:
مهندسی نجات دشتها و ضرورت گذار از مصرف بیرویه به نوآوریهای آببر / بیش از ۴۰ میلیون نفر در معرض خطر فرونشست
علی بیتاللهی در گفتوگو با خبرنگار خبرگزاری آنا درباره وضعیت فرونشست زمین در کشور اظهار کرد: ایران از نظر وسعت درگیر با پدیده فرونشست، سومین کشور دنیا محسوب میشود و از نظر کسری منابع آب زیرزمینی نیز پس از چین و آمریکا، در رتبه سوم جهان قرار دارد.
رئیس بخش زلزلهشناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، افزود: فرونشست زمین در ایران ارتباط مستقیمی با کاهش منابع آب زیرزمینی دارد و دلیل اصلی این پدیده، پایین رفتن سطح آبهای زیرزمینی است. از نظر تعداد زونهای فرونشستی با نرخ بالای ۱۰ سانتیمتر، ایران رتبه نخست جهان را دارد؛ بنابراین از نظر گستردگی و شدت پدیده فرونشست، کشور ما در زمره سه کشور پرخطر جهان قرار میگیرد.
وی ادامه داد: از مجموع ۳۱ استان کشور، ۳۰ استان درگیر پدیده فرونشست هستند و استانهایی مانند خراسان رضوی، فارس، کرمان، تهران، گلستان و اصفهان از نظر میزان پراکندگی، وسعت و توسعهیافتگی فرونشست، جزو استانهای پیشرو محسوب میشوند.
بیش از ۱۵۰ شهر کشور روی زونهای فرونشستی قرار دارند
بیتاللهی با اشاره به گستردگی این پدیده در مناطق شهری کشور گفت: بیش از ۱۵۰ شهر کشور روی زونهای فرونشستی قرار گرفتهاند و از میان حدود ۳۵۰ شهر کشور، شهرهای پرجمعیتی که روی زونهای فرونشستی واقع شدهاند، بیش از ۴۰ میلیون نفر جمعیت را در خود جای دادهاند.
وی تصریح کرد: این وضعیت از نظر آثار تاریخی، ساختمانها، بافتهای فرسوده و شریانهای حیاتی مانند خطوط انتقال آب، گاز و سایر تأسیسات، سیمای پرخطری را از منظر فرونشست در کشور ترسیم میکند.
رئیس بخش زلزلهشناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی با اشاره به سابقه این پدیده در ایران بیان کرد: فرونشست زمین در کشور از اواسط دهه ۵۰ شمسی آغاز شده است. کاهش منابع آب زیرزمینی نیز از همان دوره شروع شد، اما از اوایل دهه ۷۰، میزان و نرخ کاهش منابع آب زیرزمینی به شکل بسیار شدیدتر و با شیب تندتری ادامه پیدا کرد.
برآوردها نشان میدهد تاکنون نزدیک به ۱۴۲ میلیارد مترمکعب از حجم آب زیرزمینی کشور کاسته شده است. با پایین رفتن سطح آب زیرزمینی، لایههای زمین متراکم شده و در نتیجه فرونشست زمین رخ میدهد
ثبت فرونشست ۴۰ سانتیمتری در سال در رفسنجان
وی بالاترین نرخ فرونشست ثبتشده در کشور را مربوط به محدوده رفسنجان دانست و افزود: بالاترین نرخ فرونشست در کشور مربوط به محدوده رفسنجان است که حدود ۴۰ سانتیمتر در سال گزارش شده و این عدد، نرخ بسیار بالایی محسوب میشود.
رئیس بخش زلزلهشناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی ادامه داد: در جنوب استان البرز، منطقه ۱۸ تهران، جنوب تهران، شمالغرب مشهد، اصفهان و گلستان نیز زونهایی با نرخ بسیار بالای فرونشست وجود دارد.
فرونشست زمین قابل کنترل است
بیتاللهی با تأکید بر اینکه فرونشست زمین برخلاف زلزله، پدیدهای قابل کنترل است، اظهار کرد: موضوع اساسی در رویکرد مقابله با فرونشست زمین که در دنیا دنبال شده و آزمونهای موفقی نیز داشته، این است که این پدیده قابل کنترل است.
وی افزود: به عنوان نمونه، در دشت توکیوی ژاپن که شرایطی مشابه دشت اصفهان داشته و نرخ فرونشست آن حدود ۱۲ تا ۱۵ سانتیمتر در سال بوده، این روند اکنون متوقف و نرخ فرونشست به صفر رسیده است.
رئیس بخش زلزلهشناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی خاطرنشان کرد: تجربیات موفق در شانگهای چین، تیانجین، تگزاس آمریکا، اندونزی، تایوان، ایتالیا و کشورهای مختلف نشان میدهد اگر برنامه جدی برای مقابله با فرونشست اتخاذ شود، این پدیده قطعاً قابل کنترل است.
بیتاللهی گفت: رویکرد روشن برای مقابله با فرونشست این است که از میزان برداشت آب زیرزمینی کاسته و در مقابل، میزان تغذیه سفرههای آب زیرزمینی افزایش پیدا کند.
کشاورزی، جمعیت و صنایع آببر؛ عوامل تشدیدکننده فرونشست
وی با بیان اینکه عوامل مؤثر بر فرونشست به صورت زنجیروار به یکدیگر متصل هستند، اظهار کرد: عواملی که موجب برداشت بیرویه از آبهای زیرزمینی میشوند، شامل تراکم جمعیت، نوع کشاورزی، آببر بودن محصولات، روشهای آبیاری و مکانیابی طرحهای صنعتی آببر در مناطق خشک است.
رئیس بخش زلزلهشناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی افزود: به عنوان نمونه، در حوالی شهرهای تهران، مشهد، اصفهان و شیراز، به دلیل تراکم جمعیت و مصرف بالای آب شرب و همچنین نیاز بخش کشاورزی برای تأمین مواد غذایی، میوه و سبزیجات، فشار زیادی بر منابع آب وارد میشود.
وی ادامه داد: در نیشابور که یکی از بزرگترین زونهای فرونشستی کشور در آن قرار دارد و شکافهای بسیار پرخطری نیز در این منطقه مشاهده شده، با وجود گزارشها و هشدارهای کارشناسی، طرحهای صنعتی آببر نیز احداث شدهاند؛ به عنوان نمونه، کارخانه فولاد شرق کشور در چنین منطقهای احداث و افتتاح شده است، در حالی که این کارخانهها نیازمند مصرف قابل توجه آب هستند.
بیتاللهی تأکید کرد: اگر شیوههای مصرف آب تحت یک نظام مقرراتی و مدیریتی مناسب کنترل شود، فرونشست زمین قابل کنترل خواهد بود؛ زیرا این پدیده ماهیت انسانساخت دارد و مانند زلزله نیست که یک رخداد کاملاً طبیعی، خارج از دسترس بشر و غیرقابل کنترل باشد.
اصفهان پرخطرترین محدوده فرونشستی کشور
وی با اشاره به وضعیت اصفهان گفت: در میان شهرهایی که در زونهای فرونشستی کشور قرار دارند، شهر اصفهان و مناطق پیرامونی آن با محدوده جمعیتی بیش از سه میلیون نفر، یکی از پرخطرترین زونهای فرونشستی کشور و از مهمترین کانونهای این پدیده محسوب میشود.
رئیس بخش زلزلهشناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی افزود: اهمیت این موضوع زمانی بیشتر میشود که آثار تاریخی و میراث گرانبهای فرهنگی کشور در این منطقه قرار دارند و متأسفانه در موارد متعددی ترکخوردگی و آسیبدیدگی در آنها مشاهده شده است.
بیتاللهی تصریح کرد: تخت جمشید، نقش رستم، همچنین برخی آثار تاریخی در سمنان و یزد نیز با پدیده فرونشست مواجه شدهاند و این موضوع آسیبپذیری میراث تاریخی کشور را نشان میدهد.
وی گفت: اگر آثار تاریخی در اثر فرونشست آسیب ببینند یا تخریب شوند، با ساختمانهای معمولی مواجه نیستیم که بتوان آنها را بازسازی یا نوسازی کرد؛ بلکه در این صورت بخشی از تاریخ و تمدن کشور را از دست خواهیم داد.
آبیاری سنتی همچنان ادامه دارد
رئیس بخش زلزلهشناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی با اشاره به ضرورت اصلاح الگوی مصرف آب گفت: اگر روشهای آبیاری اصلاح شود، قطعاً مصرف آب کاهش پیدا میکند، اما در بسیاری از مناطق همچنان همان شیوههای آبیاری سنتی و غرقابی مشاهده میشود که حدود ۲۰ درصد پرت آب دارد.
بیتاللهی افزود: توسعه روشهای نوین آبیاری و کشتهای گلخانهای در کشور وجود دارد، اما سرعت این اقدامات بسیار نامحسوس است و در شرایط فعلی پاسخگوی کنترل خطرات فرونشست زمین نیست.
یکی از بهترین روشهایی که برای مقابله با فرونشست زمین در اختیار داریم، تزریق فناوری به بخش کشاورزی و مدیریت مصرف آب است
فرونشست فقط مسئله کشاورزی نیست
بیتاللهی ادامه داد: البته مسئله فرونشست صرفاً به مصرف آب در بخش کشاورزی محدود نمیشود. در مناطقی مانند تهران، مصرف آب شرب اهمیت بیشتری پیدا میکند و برآوردها نشان میدهد حدود ۲۵ درصد آب در شبکه آب تهران هدر میرود.
وی گفت: فرسودگی شبکه لولههای آب، هدررفت آب، عدم صرفهجویی در مصرف آب توسط خانوارها و سبک زندگی و الگوی مصرف نادرست، همگی موجب افزایش مصرف آب میشوند.
رئیس بخش زلزلهشناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی افزود: البته در مقیاس کشوری، عمدهترین حوزه مصرف آب، بخش کشاورزی است و اصلاح روشهای آبیاری و نوع کشت اهمیت زیادی دارد. اگر محصولاتی که نیاز آبی بالایی دارند با محصولات کمآببر جایگزین شوند، نیاز آبی کاهش پیدا میکند و در نتیجه فشار بر آبخوان و سفرههای آب زیرزمینی کمتر خواهد شد.
فرونشست ۲۰ سانتیمتری جنوب تهران؛ تهدیدی برای زیرساختها
رئیس بخش زلزلهشناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی گفت: در جنوب تهران گاهی نرخ فرونشست به ۲۰ سانتیمتر در سال میرسد. اگر تصور کنیم یک منطقه هر سال ۲۰ سانتیمتر پایین برود، باید پیامدهای آن برای زیرساختهای حیاتی را جدی گرفت.
وی افزود: به عنوان نمونه، خط فاضلاب کمربندی تهران را در نظر بگیرید که فاضلاب تهران را از جنوب به سمت جنوبشرق منتقل میکند تا در آنجا تصفیه و بازیافت شود. اگر چنین خطی در اثر فرونشست گسیخته شود، میتواند یک فاجعه زیستمحیطی ایجاد کند.
بیتاللهی تأکید کرد: بنابراین فرونشست صرفاً یک مسئله مرتبط با آب نیست و باید آثار اجتماعی، زیستمحیطی و اقتصادی آن و همچنین احتمال پاره شدن خطوط گاز و آسیب به سایر زیرساختها را نیز در نظر گرفت.
وی فرونشست را به یک بیماری پیشرونده تشبیه کرد و گفت: این پدیده در ابتدا ممکن است چندان جدی به نظر نرسد، زیرا آثار آن به شکل فوری و محسوس ظاهر نمیشود، اما وقتی به شرایط بحرانی برسد، پیامدهای آن میتواند بسیار دهشتناک باشد.
رسانهها باید خطر فرونشست را مستمر به مسئولان و جامعه گوشزد کنند
رئیس بخش زلزلهشناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی در پایان با تأکید بر نقش رسانهها در افزایش حساسیت عمومی نسبت به فرونشست اظهار کرد: فعالیت رسانههایی که تلاش میکنند خطر فرونشست را بازگو کنند، با هدف ترساندن مردم نیست؛ بلکه هدف این است که اقدام لازم برای مقابله با این پدیده انجام شود.
بیتاللهی افزود: همانند پزشکی که درباره شیوع یک بیماری هشدار میدهد و از مردم میخواهد اقدامات پیشگیرانه را انجام دهند، اطلاعرسانی درباره خطر فرونشست نیز میتواند جنبه مثبت داشته باشد.
وی تصریح کرد: اگر فرهنگسازی درباره مصرف آب و صرفهجویی انجام شود و همزمان مسئولان اقدامات بنیادین و اساسی را برای کنترل این پدیده در دستور کار قرار دهند، قطعاً میتوانیم سرزمینی قابل زیست را برای آیندگان به میراث بگذاریم.
رئیس بخش زلزلهشناسی و خطرپذیری مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی هشدار داد: در غیر این صورت، همین دشتهایی که امروز در اختیار داریم، ممکن است در آینده به شورهزار تبدیل شوند.
انتهای پیام/
