«افسانه تریاک»؛ روایتی مستند از نفوذ انگلیس در ایران با ابزار افیون

به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا، مستند «افسانه تریاک» به کارگردانی مجید فدائی، با تکیه بر اسناد تاریخی و روایت‌های شفاهی، به تاریخ ورود، کشت و مصرف تریاک در ایران و نقش بیگانگان در گسترش آن و هم‌چنین تلاش‌ها و مبارزات ایرانیان علیه گسترش تریاک می‌پردازد.

مجید فدائی، کارگردان مستند «افسانه تریاک»، در گفتگو با خبرنگار آنا درباره ایده ساخت این مستند بیان کرد: در مطالعات و پژوهش‌هایی که درباره تاریخ و فرهنگ ایران و کرمان داشتم، در منابع مختلف به نقش کشور‌های بیگانه، به‌خصوص انگلیس، در ترویج کاشت و مصرف تریاک در ایران و به‌ویژه کرمان برخوردم. این موضوع ایده اولیه ساخت مستند را از سال‌ها قبل در ذهنم ایجاد کرد و سرانجام در سال ۱۳۹۹ شرایط تولید آن فراهم شد.

فدائی ادامه داد: این مستند بر اساس اسناد تاریخی و شفاهی، نگاهی به نحوه ورود تریاک به ایران، نقش و دسیسه بیگانگان، به‌خصوص دولت انگلیس، در درگیر کردن ایرانیان با تریاک و ترویج مصرف این ماده مخدر با هدف استعمار و کسب درآمد و همچنین تلاش‌ها و مبارزات ایرانیان علیه این بلای خانمان‌سوز و بردگی ملت‌ها دارد.

این کارگردان مستند درباره پژوهش‌های انجام‌شده برای ساخت فیلم و نقاط برجسته ماجرای تریاک بیان کرد: پژوهش‌های زیادی درباره تاریخچه ورود، سوءمصرف و عوارض تریاک وجود دارد که اطلاعات آنها گاهی از نظر تاریخی با یکدیگر متناقض است. اما آنچه از نظر من اهمیت بیشتری دارد، نقش و دست‌های بیگانگان در ترویج مصرف و کشت این ماده مخدر است که در این مستند بیشتر مورد توجه قرار گرفته است.

سختی‌هایی  که افسانه تریاک پشت سر گذاشت

فدائی درباره چالش‌های ساخت این مستند گفت: «افسانه تریاک» با ایده‌ها و تصمیمات اجرایی، محتوایی و فرمی متعدد و گاه بلندپروازانه آغاز شد، اما از همان ابتدای کار با مشکلات و موانع زیادی مواجه شد. بودجه محدود، شیوع کرونا و محدودیت‌ها و وقفه‌های طولانی‌مدت ناشی از آن، و همچنین همکاری نکردن برخی دستگاه‌ها و ارگان‌هایی که موضوع فیلم با عملکرد و مأموریتشان ارتباط مستقیم داشت، سه مانع اصلی تولید بودند.

او تأکید کرد: مانع سوم از دو مشکل قبلی ناامیدکننده‌تر و دشوارتر بود و محدودیت‌های جدی‌تری برای ساخت ایده اولیه ایجاد کرد. در نتیجه، بخشی از ایده‌ها و تصمیمات محتوایی و فرمی که در ابتدای کار در نظر گرفته بودیم، ناگزیر حذف یا تغییر کرد.

فدائی درباره نحوه ایجاد تعادل میان اسناد تاریخی، روایت‌های اجتماعی و نگاه شخصی در روایت فیلم بیان کرد: با بداهه‌پردازی، انعطاف و پیدا کردن جایگزین‌های ممکن برای ایده‌های اولیه که تحت تأثیر موانع و مشکلات تغییر کرده بودند، این تعادل را ایجاد کردیم. البته نگاه و تفسیر شخصی من هم نقش اساسی در روایت اثر داشته است. با این حال، نسخه فعلی همه آن چیزی نیست که از ابتدا در نظر داشتم؛ برخی بخش‌ها امکان ساخته شدن پیدا نکردند و برخی هم پس از ساخت از فیلم حذف شدند.

او درباره همکاری مرکز گسترش در روند پژوهش و تولید «افسانه تریاک» گفت: نقش مرکز گسترش در ساخت این اثر اساسی بود و این مرکز امکان ساخت فیلم را فراهم کرد. البته محدودیت‌هایی هم وجود داشت؛ از جمله اینکه بودجه اختصاص‌یافته به فیلم کافی نبود و حمایت‌های معنوی از خود اثر هم می‌توانست بیشتر باشد.

چالش اکران و پروانه نمایش

فدائی ادامه داد: توقع من این بود که مرکز در خصوص احترام به دیدگاه‌های هنرمند حمایت بیشتری داشته باشد. نسخه اصلی که توسط مرکز گسترش تأیید و نهایی شد، ۵۹ دقیقه و ۴۵ ثانیه بود، اما متأسفانه برای دریافت پروانه نمایش، هفت دقیقه از بخش‌های مهم و تاریخی آن حذف شد و نسخه فعلی ۵۲ دقیقه است. انتظار داشتم مسئولان مرکز در این خصوص حساسیت بیشتری نشان دهند؛ اگر نسخه اصلی در شرایط و دوره مدیریتی فعلی سینمای کشور بررسی می‌شد، حذفیات بسیار کمتر بود یا شاید اصلاً بخشی از مستند حذف نمی‌شد.

فدائی درباره تجربه اکران آنلاین فیلم و تأثیر این شیوه نمایش بر دیده‌شدن «افسانه تریاک» بیان کرد: نمایش دیجیتالی یا نمایش به درخواست (VoD) باعث دموکراتیک شدن جریان عرضه و نمایش فیلم شده است. به نظرم نمایش به درخواست در دیده شدن فیلم بسیار تأثیرگذار است و با نمایش در جشنواره‌ها یا اکران محدود سینما قابل مقایسه نیست. این شیوه می‌تواند آثار فرهنگی و اجتماعی مورد نظر فیلمساز را به جامعه منتقل کند و در رضایتمندی سازنده از دیده شدن اثرش توسط مردم هم نقش مهمی داشته باشد.

او ادامه داد: جشنواره‌ها و سالن‌هایی که برای نمایش فیلم‌های مستند در نظر گرفته می‌شوند، معمولاً محدود یا مقطعی هستند و در بسیاری از مواقع آثار فیلمسازانی که دغدغه‌های اجتماعی و فرهنگی دارند، به نمایش درنمی‌آیند یا در هیاهوی جشنواره‌ای و تبلیغاتی گم می‌شوند. از این نظر، نمایش آنلاین می‌تواند فرصت بیشتری برای دسترسی مخاطبان به آثار مستند فراهم کند.

فدائی درباره ظرفیت اکران آنلاین برای مستند‌های تاریخی و پژوهش‌محور و امکان پیدا کردن مخاطب جدید و گسترده‌تر گفت: آمار‌ها نشان می‌دهد موضوعات تاریخی همواره مخاطبان زیادی داشته‌اند و از اقبال بیشتری برخوردارند. مستند‌های تاریخی و پژوهش‌محور هم کنجکاوی مخاطب را پاسخ می‌دهند و هم می‌توانند به افزایش آگاهی، رشد فکری و تقویت دانش تحلیلی مخاطب کمک کنند؛ موضوعی که در نهایت به رشد و اعتلای فرهنگی جامعه منجر می‌شود.

عوامل اصلی «افسانه تریاک» عبارتند از: پژوهشگر، تهیه‌کننده و کارگردان: مجید فدائی/ گفتار متن: مجید فدائی و مهدی بوستانی/ تصویربردار: علیرضا فخری‌زاده/ انیمیشن: بهارک شاهرخی و نسیم شاهرخی/ تدوین: مجید فدائی/ صدابردار: محمدامین کمالی/ صداگذاری: مجتبی وطن‌خواهان/ موسیقی: منصور حسینی گوهری/ گریم: شیدا ظهیر ابهی/ بازیگر: حمید غیاث/ گوینده متن: هانیه زال‌پور/ محصول مرکز گسترش سینمای مستند، تجربی و پویانمایی.