طرح مناقشه‌برانگیز زنگزور؛ ضرورت هوشیاری‌ درباره پیامد‌های امنیتی پروژه‌ اقتصادی مسیر ترامپ

فرشید محمدی مجد، کارشناس اقتصاد بین الملل در یادداشتی برای خبرگزاری آنا نوشت: طرح «مسیر ترامپ» که ۷۴ درصد سهام آن در اختیار آمریکایی‌ها قرار دارد، اولین قطعه از پازل حضور تمام عیار آمریکا در منطقه قفقاز جنوبی است. بررسی‌ها نشان می‌دهد که تکمیل پازل آمریکا در قفقاز جنوبی به‌واسطه مسیر ترامپ، الگوی تهدید کشور‌های حاشیه خلیج‌فارس را در شمال‌غرب ایران تکرار خواهد کرد.

در ۱۷ مرداد ۱۴۰۴ روسای جمهور آمریکا، جمهوری آذربایجان و نخست وزیر ارمنستان توافق کردند تا کریدور مورد مناقشه زنگزور که ایران به‌صراحت با آن مخالف است را آمریکا با نام جدید «مسیر ترامپ» و در قالب یک طرح اقتصادی ولی در عمل با همان اهداف احداث کند. همچنین اعلام شد که یک شرکت خصوصی آمریکایی متولی ساخت و بهره‌برداری آن خواهد بود. پس از امضای «چارچوب اجرایی مسیر ترامپ» در ۲۳ دی ۱۴۰۴ توسط وزرای خارجه ارمنستان و آمریکا آشکار شد که این طرح ابعاد غیر اقتصادی نیز دارد. بر اساس چارچوب اجرایی مقرر شد ۷۴ درصد از سهام «مسیر ترامپ» به آمریکا تعلق یابد که منجر می‌شود، دولت ارمنستان مالکیت و تبعا حاکمیت بر این مسیر نداشته باشد و صرفا به اندازه سهام خود در درآمد‌های آن سهیم باشد.

تصویر ۱- نقشه «مسیر ترامپ»

موضوع عدم حاکمیت ارمنستان بر «مسیر ترامپ» به این دلیل اهمیت پیدا می‌کند که موقعیت جغرافیایی این مسیر دقیقا در جوار مرز ایران قرار دارد. بر این اساس آمریکایی‌ها دقیقا در آن‌سوی مرز ایران به بهانه فعالیت اقتصادی مستقر می‌شوند، موقعیتی که تاکنون سابقه نداشته است.

تصویر ۲- محل احداث «مسیر ترامپ» در جوار مرز ایران

حضور آمریکا در مرز ارمنستان با ایران، همان الگوی تهدیدی را که پایگاه‌های آمریکا در خلیج فارس علیه ایران ایجاد می‌کند، با شدتی افزون‌تر و این بار در شمال غرب ایران بازتولید می‌کند؛ بنابراین ایران در کنار محاصره شدن در شمال و جنوب در هرگونه درگیری در آینده با آمریکا باید در دو طرف خود با آمریکایی‌ها وارد جنگ شود که آن را به‌مراتب آسیب‌پذیرتر خواهد کرد. علاوه‌بر تهدیدات امنیتی، حضور آمریکا در مرز ایران با ارمنستان منجر به اختلال در روابط تجاری دو کشور همسایه و یکی از شاخه‌های کریدور شمال-جنوب می‌شود.

علاوه‌بر «مسیر ترامپ» و همکاری‌ها در قالب طرح مشارکت برای صلح ناتو، فعالیت نظامی-امنیتی آمریکا در ارمنستان دو سال پس از جنگ دوم قره‌باغ (۲۰۲۰) در سال ۲۰۲۳ در رزمایش «شریک عقاب» (EAGLE PARTNER) گسترش یافت که از آن سال هر ساله برگزار می‌شود. آخرین رزمایش مشترک در ۱۷ تا ۲۵ ژوئن ۲۰۲۶ برگزار شد که علاوه‌بر آمریکا، فرانسه و یونان نیز که همه عضو ناتو هستند در این رزمایش حضور داشتند. درواقع هرساله روابط نظامی ارمنستان با آمریکا و ناتو درحال توسعه است. لازم به ذکر است که ارمنستان بعد از جنگ دوم قره‌باغ عضویت خود را در سازمان پیمان امنیت جمعی (CSTO) به حالت تعلیق درآورده است، سازمانی که هدایت آن توسط روسیه انجام می‌شود. بسیاری از کارشناسان معتقدند ارمنستان به‌دنبال خروج از این سازمان در آینده‌ای نزدیک است تا به سازوکار‌های غربی ملحق شود است.

تصویر ۳- رزمایش EAGLE PARTNER ۲۰۲۶

سیاست خارجی ارمنستان در جهتی قرار گرفته است که هر روز درحال نزدیک شدن به غرب، به‌ویژه آمریکا است، امری که روابط نزدیک و دوستانه ایران و ارمنستان را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد. برای عدم تکرار الگوی تهدید حضور آمریکا در کشور‌های حاشیه خلیج فارس علیه ایران اینبار در ارمنستان، ضرورت دارد جمهوری اسلامی ایران موضع واحد و قاطع در برابر طرح «مسیر ترامپ» و همکاری‌های نظامی ارمنستان با آمریکا اتخاذ و در صورت لزوم از ابزار‌های نرم و سخت نیز استفاده کند؛ چراکه در آینده، این تهدید پرهزینه‌تر از زمان کنونی خواهد بود.