رئیس دانشگاه آزاد اسلامی استان یزد:
خیام؛ از ذهن منطقی تا رباعیات نیشدار
عبدالرضا مدرسزاده دانشیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد کاشان بهمناسبت ۲۸ اردیبهشت روز بزرگداشت حکیم خیام نیشابوری در یادداشتی اختصاصی برای خبرگزاری آنا نوشت؛ آنچه امروز میراث فکری و فرهنگی حکیم خیام نیشابوری خوانده میشود، او را شخصیتی چندوجهی میشناساند که دوستداران راستین تمدن فرهنگی علمی ایران اسلامی را در سراسر جهان خرسند میسازد.
طبعاً پژوهندگان حوزههای نجوم و ریاضی این دست کارهای علمی خیام را بازشناسی و ارزیابی و تحلیل کردهاند، اما نیک میدانیم که بخشی بزرگ از نامداری این حکیم دانشور ایرانی نزد گروهی از فیتزجرالد انگلیسی تا اوریانا فالاچی ایتالیایی به شعرهای او برمیگردد که در قالب رباعی حکمت و فلسفه ایرانی را بازگو میکند که میتوان گفت با وجود ظاهر تند و گاهی نیشدار و گزنده آنها، نهفتگی اندیشههای اسلامی هم در آنها آشکار است.
شاید بتوان گفت رباعیهای نهچندان زیاد خیام (کمتر از صد رباعی) با این شمار اندک (کمتر از دویست بیت) بیشترین تأثیر را در نوع خود در ادب فارسی و بر اندیشمندان بهخصوص خاورشناسان داشته که نشاندهنده قوت طبع شاعر و شدت تأثیرگذاری شعر او در جوامع گوناگون است.
اگر بگوییم و بپذیریم که ذهن منطقی و ریاضی خیام و نیز توغل و درنگ او در حکمت یونانی و اسلامی و ایرانی در سرودن این رباعیات دخیل بودهاست، آنگاه میشود فهم کرد که این شعرهای اندکشمار خلاصه و نقاوه اندیشههای شاعر است که شعر را محملی مناسب برای عرضه آن دانسته و راز متفاوت و برجسته بودن این رباعیها هم البته تا حدودی آشکار خواهد شد و درخواهیم یافت که چرا پس از خیام بسیاری از رباعیهای سرگردان در دیوانها و تذکرهها را به او نسبت دادهاند.
در حالت عادی هم ورود بسیاری از شاعران به قالبی چون رباعی به سبب محدود بودن مصراعها و مجال کافی نبودن برای مضمونپردازی ناممکن و دشوار بوده، اما کاری که خیام کرده و حتی رنجش برخی فقها و عرفا را در پی داشته، نشان از مهارت و توان داری شاعر است که نباید از نگاه دقیق منتقدان ادبی دور بماند.
البته این شکل تند و گاهی با بیپروایی به برخی مضامین فکری مانند جبر و اختیار و بیاراده بودن انسان در برابر آمدن به دنیا و رفتن از آن تاختن، پیش از آن که رنگ و بوی کفر داشته باشد، پاسخی است به مجاملات بیهوده اهل مدرسه که به جای اغتنام فرصت و از دست ندادن فرصتهای زودگذر و بیبازگشت، وقت را در یجوز و لایجوز سپری کردهاند؛ بیآنکه درک و دریافت و بهرهای از زمان اکنون خود داشته باشند.
اگر نهیب و هشدار خیام برای از دست ندادن اکنون و حال که بین دو عدم (گذشته و آینده) نهادهشده، انسان را به غنینتشمردن عمر که بهترین عطیه و هدیه الهی است رهنمون سازد، میتوان گفت که خیام کار خویش را در تبیین اندیشههای انسانساز قرآنی و اهلبیتی (علیهمالسلام) به درستی انجام داده است.
این هم که پاسخ کسانی چون خیام با تکفیر و نادیده گرفتن کار و کارنامه داده شده بدان معنی است که این گروه منتقدان هم پاسخی درخور برای آن مسائل نداشتهاند و هم خود را تراز کفر و ایمان میدانستهاند.
انتهای پیام/
