بحران، شایعه و مسؤولیت اجتماعی؛ چرا سواد رسانه‌ای حیاتی است؟

فاطمه‌السادات همایونی دانشجوی دکتری جامعه‌شناسی سیاسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم تحقیقات در گفت‌و‌گو با خبرنگار آنا گفت: در لایه‌های زیرین هر نبردی، فراتر از صدای توپ و موشک، جنگ دیگری در جریان است؛ جنگی که در بازارها، انبار‌ها و فضای مجازی رخ می‌دهد. در حالی که اکثریت جامعه با نگرانی به افق‌های پیش رو می‌نگرند و برای حفظ امنیت و آرامش تلاش می‌کنند، گروهی اندک به دنبال «دلاری کردن» رنج مردم هستند. اینها همان کسانی‌اند که از آب گل‌آلود ناامنی، برای خود قلاب‌های طلایی می‌سازند.

سربازان بی‌جیره و مواجب دشمن

وی افزود: دشمن در جنگ‌های نوین، بیش از آنکه به دنبال تخریب ساختمان‌ها باشد، به دنبال تخریب «اراده» و «اعتماد» است. وقتی احتکارگری کالا‌های اساسی را از سفره مردم پنهان می‌کند یا دلال بی‌انصافی با شایعه‌سازی، شعله‌های تورم را شعله‌ورتر می‌کند، دقیقاً در زمین دشمن بازی می‌کند. هدف دشمن فروپاشی از درون است و این افراد، جاده‌صاف‌کن این مسیر هستند. آنها با ایجاد نارضایتی و فشار اقتصادی، همان هدفی را محقق می‌کنند که بمباران‌های هوایی به دنبالش هستند: از پا درآوردن جامعه از درون.

سواد رسانه‌ای؛ پاشنه آشیل یا زره دفاعی؟

همایونی به نقش حیاتی مردم و سواد رسانه‌ای اشاره کرد و گفت: اینجاست که نقش «مردم» و «سواد رسانه‌ای» حیاتی می‌شود. ماهی‌گیران آب‌های گل‌آلود برای صید خود به «تلاطم» نیاز دارند و این تلاطم را از طریق اخبار جعلی (Fake News) و بمباران اطلاعاتی ایجاد می‌کنند. بدون سواد رسانه‌ای، جامعه به آلت دست سودجویان تبدیل می‌شود. وقتی پیامی با محتوای «قحطی در راه است» را بدون تحقیق باور و بازنشر می‌کنیم، در واقع داریم به دلالان چراغ سبز می‌دهیم تا قیمت‌ها را بالا ببرند. نبود سواد رسانه‌ای باعث می‌شود افراد از ترس آینده، دست به خرید هیجانی بزنند؛ هجومی که دقیقاً همان آبی است که آسیاب کاسبان بحران را می‌چرخاند، البته تجربه دو جنگ اخیر نشان داد که مردم ما تحت تاثیر اخبار دروغ به صورت فراگیر قرار نمی گیرند. 

بازی ناخواسته در پازل سودجویان

این دانشجوی دکتری جامعه‌شناسی سیاسی واحد علوم تحقیقات دانشگاه آزاد اسلامی بیان کرد: تلخ‌ترین بخش ماجرا اینجاست که بسیاری از مردم، ناخواسته و صرفاً از سر ترس برای حفظ ارزش دارایی‌های کوچک خود، در مسیری قدم می‌گذارند که دلالان بزرگ طراحی کرده‌اند. کسی که یک خبر دروغ را بدون بررسی منبع در گروه‌های خانوادگی بازنشر می‌کند، شاید نداند که با این کار، مهره‌ای در پازل جنگ روانی دشمن شده است. در واقع، ناآگاهی رسانه‌ای باعث می‌شود که ما خودمان به دست خودمان، سفره‌مان را کوچک‌تر کنیم و بدون آنکه بخواهیم، با رفتار‌های هیجانی‌مان به سودجویان فرصت غارت بدهیم.

قدرت «ما» در برابر فریب «سودجویان»

وی با بیان اینکه هدف اصلی کاسبان بحران است، گفت: اگر از زاویه جامعه‌شناسی به این ماجرا نگاه کنیم، می‌بینیم که هدف اصلی کاسبان بحران، تنها پول نیست؛ آنها «اتحاد» ما را نشانه می‌گیرند. وقتی سواد رسانه‌ای ما پایین باشد، ترس جای آگاهی را می‌گیرد و هر کدام از ما ناخودآگاه تبدیل به جزیره‌ای می‌شویم که فقط به فکر نجات خودش است. در این حالت، جامعه از یک پیکره‌ِ واحد، به مجموعه‌ای از افراد نگران تبدیل می‌شود که به راحتی بازی می‌خورند.

همایونی در پایان خاطرنشان کرد: بنابراین، راه مقابله با این جریان، فقط نظارت‌های دولتی نیست؛ بلکه «بیدار شدن جامعه» است. سواد رسانه‌ای یعنی همین که اجازه ندهیم شایعات، ما را در مقابل هم‌وطنانمان قرار دهد. وقتی ما آگاهانه رفتار کنیم و در اوج فشارها، هوای همدیگر را داشته باشیم، بازار شایعه و احتکار هم از سکه می‌افتد. در نهایت، برنده واقعی این روز‌های سخت، کسی نیست که جیبش را پرتر کرده، بلکه جامعه‌ای است که اجازه نداده «بحران»، اخلاق و همبستگی‌اش را از بین ببرد. یادمان باشد که امنیت و آرامش، یک کالای شخصی نیست که بتوانیم تنهایی برای خودمان انبار کنیم؛ یا همه با هم طعم آن را می‌چشیم، یا هیچ‌کس.