نگهداری از پرده دوره قاجار حرم مطهر حضرت معصومه (س) در موزه ملی ملک

به گزارش خبرگزاری آنا، این پرده نفیس دارای پارچه مخمل مستطیلی‌شکل، در ابعاد ۹۸ در ۱۶۹ سانتی‌متر و احتمالاً از موقوفات آستانه مطهر حضرت معصومه (س) به کتابخانه و موزه ملی ملک، بزرگترین موقوفه فرهنگی آستان قدس رضوی در تهران است؛ اثری که بر اساس تاریخ مکتوب در متن آن، متعلق به عصر محمدشاه قاجار (۱۲۴۹ قمری برابر با ۱۸۳۳ میلادی) است.

اهمیت پرده‌ها در اماکن مذهبی

اماکن مقدس همچون مشهد، قم و کربلا، همواره محل وقف و نذورات بوده است و بسیاری از بزرگان، شاهان و زنان دربار قاجار، پرده‌ها، قالی‌ها و رودوزی‌های نفیس را به‌عنوان نذر به حرم‌ها هدیه می‌کردند.

دراین‌میان، پرده‌های نفیس نمادی از احترام به مقام اهل بیت (ع) و ابراز ایمان بوده است. این پرده‌ها معمولاً از مخمل‌های ابریشمی یا مخمل‌های پشمی- ابریشمی تهیه می‌شد. مخمل به‌دلیل جلوه درخشان خود، همواره پارچه‌ای اشرافی و سلطنتی تلقی می‌شده است. در حقیقت، انتخاب مخمل برای حرم‌ها، نشان از احترام، تکریم و شکوه مکان دارد.

به نظر می‌رسد این اثر موجود در موزه ملی ملک نیز به‌عنوان پرده حائل درب ورودی یا دیوارکوب در حرم مطهر حضرت معصومه (س)، کاربرد داشته است. البته بر اساس اندازه پرده و ترکیب محرابی آن، می‌توان احتمال داد که این نمونه بیشتر به‌عنوان دیوارکوب در اطراف ضریح یا حرم به‌کار می‌رفته، به‌ویژه که بخشی از زیارت‌نامه حضرت معصومه (س) بر روی آن دوخته شده است.

چشم‌نوازی نقش سرو در پرده

زمینه این پرده سرمه‌دوزی نیز از مخمل قرمز و حواشی به عرض ۲۴ سانتی‌متر از مخمل مشکی است که به رسم زمانه به‌صورت ماهرانه‌ای به یکدیگر دوخته شده و با رودوزی تکمیل شده است.

همچنین درمیانه طرح محرابی پرده، نقش سروی روی صفحه پلکانی، با سرمه، گلابتون و نخ‌های درخشان رنگین، گلدوزی شده است. پیرامون نقش سرو را انواع صور گیاهی ختایی درشت، احاطه کرده است.

این دوخت‌ها علاوه بر سرمه و گلابتون با نخ‌های ابریشمی در طیف رنگی سبز و آبی، کرم، نارنجی و ارغوانی به انجام رسیده و همین نخ‌ها برای گلدوزی حاشیه نیز استفاده شده است تا کلیت ترکیب طرح را تحکیم کند. در قسمت‌هایی از زمینه، حداقل در پنج تکه به‌ویژه در کنار نقش سروی‌شکل، رنگ مخمل زمینه، بنفش رنگ است.

عبارات دوخته شده روی اثر

علاوه‌براین، در قسمت فوقانی طرح محرابی و در پیرامون تاج سرو آن، بخشی از زیارت حضرت معصومه (س)، ذیل عبارات «هوالواقف»، به‌خط نسخ گلابتون‌دوزی شده است. همچنین در انتهای این زیارت‌نامه، هنرمند سوزن‌دوز نام خود و تاریخ خلق اثر را با عبارت؛ «کتبه محمدحسین الشریف الیزدی، ۱۲۴۹»، ذکر کرده است.

در طرفین این متن نیز به قرینه واژگان «این پای ملخ ازین... از خود/ بپذیر تصدق رضای او شوم»، به‌خط نستعلیق به‌صورت عمودی بر روی اثر دوخته شده است که ترکیب آنها در دو سو، یکدیگر را کامل می‌کند.

همچنین در قسمت فوقانی حاشیه عریض پرده، داخل نقش ترنج‌مانندی، عبارت «یا حضرت معصومه فدای تووم، قربان حریم کبریای تووم»، به‌خط نستعلیق، گلابتون‌دوزی شده است. در راستای تکمیل اثر، این قطعه با پارچه محرمات سفید و سورمه‌ای منقوش، سجاف و آستر شده است.

نمادشناسی نقوش پرده

سرو به‌عنوان نماد سرسبزی، استواری و آزادگی در فرهنگ و تمدن ایرانی ظهور کرده چنانچه در ادب فارسی، صفات بسیاری از قبیل راستین، بلند، سرافراز، سرکش، تازه، جوان، جوانه، نوخاسته، پایدار و...، برای آن ذکر شده است. در متن مذهبی نیز سرو به «ایستادگی مؤمن در برابر سختی» تعبیر می‌شود.

دراین‌میان، در پرده مخمل سرمه‌دوزی حرم مطهر حضرت معصومه (س) موجود در کتابخانه و موزه ملی ملک، قرار گرفتن سرو در مرکز محراب پرده، به استواری و جاودانگی ایمان اهل بیت (ع) و کرامت حضرت معصومه (س) اشاره مستقیم دارد.

همچنین گل‌های پیرامونی، در اطراف محراب و سرو، اعم از گل صدبرگ، گل نیلوفر و گل اناری، درونمایه «باغ بهشت» را تداعی می‌کنند که در ترکیب با رنگ سرخ شهادت و رنگ سیاه برای عزاداری، ترکیب کاملی ساخته است. این گل‌ها در ترکیب با رنگ طلایی، سبز و نارنجی درخشان نیز جلوه شکوهمندی به خود گرفته‌اند.

گفتنی است، کتابخانه و موزه ملی ملک واقع در «تهران، خیابان امام خمینی (ره)، خیابان سی‌تیر، خیابان یارجانی، خیابان ملل متحد (میدان مشق)»، در سال ۱۳۱۶ شمسی، توسط حاج حسین آقا ملک وقف حرم مطهر حضرت رضا (ع) شده است.