جهاد، درِ ورود به دژ رضای الهی و «لباس تقوا» ست

حجت‌الاسلام‌والمسلمین بهاءالدین قهرمانی‌نژاد استاد حوزه و دانشگاه در گفت وگو با خبرنگار خبرگزاری آنا با موضوع تفسیر خطبه ۲۷ نهج‌البلاغه، با اشاره به جایگاه نهج‌البلاغه در سنت دینی شیعه، این کتاب را مجموعه‌ای برگزیده از کلمات امیرالمؤمنین (ع) دانست و تصریح کرد: نهج‌البلاغه موجود، همه سخنان حضرت علی (ع) نیست؛ بلکه گزیده‌ای است که سیدرضی باذوق ادبی و دینی خود گردآوری کرده و همین گزینشگری، بر اهمیت هر خطبه و فراز آن می‌افزاید.

 وی در تبیین ساختار نهج‌البلاغه گفت: این اثر بزرگ در سه بخش اصلی خطبه‌ها، نامه‌ها و حکمت‌ها تنظیم شده و خطبه ۲۷ در میان خطبه‌ها جایگاهی ویژه دارد؛ چراکه در آن، امیرالمؤمنین (ع) به تبیین حقیقت جهاد و نسبت آن باایمان و تقوا می‌پردازد. به گفته این کارشناس دینی، همین جایگاه سبب شده تا شارحان بزرگی همچون ابن ابی‌الحدید، بارهاوبارها به این خطبه رجوع کنند و آن را بادقت بخوانند؛ چنان‌که نقل شده است جورج جرداق، نویسنده مسیحی لبنانی، نهج‌البلاغه را صدها بار مرور کرده و از آن به‌عنوان متنی بی‌بدیل در عدالت و انسان‌شناسی یاد کرده است.

 قهرمانی‌نژاد با اشاره به تلاش مفسران و مترجمان فارسی همچون فیض‌الاسلام، علامه جعفری، مرحوم دشتی و دیگر شارحان معاصر، خاطرنشان کرد: امروز به برکت این ترجمه‌ها و شروح، مخاطب فارسی‌زبان می‌تواند با لایه‌های عمیق‌تری از کلام امیرالمؤمنین (ع) ارتباط برقرار کند؛ اما شرط فهم دقیق، توجه به زبان عربی و ظرایف واژگانی متن است.

این کارشناس دینی در ادامه، با تبیین ریشه واژه «جهاد» در زبان عربی، توضیح داد: «جهاد» از ماده‌ای می‌آید که بر اوج تلاش و نهایت سعی دلالت دارد؛ یعنی تنها یک کوشش معمولی و سطحی نیست، بلکه به تعبیر امروزی، رسیدن به «قله» یا «فینال» تلاش انسان در مسیر بندگی خداست. به همین دلیل است که امیرالمؤمنین (ع) در خطبه ۲۷ می‌فرماید: «فَإِنَّ الجِهادَ بابٌ مِن أبوابِ الجنة»؛ یعنی جهاد دری از درهای بهشت است.

 وی با تأکید بر این تعبیر، افزود: وقتی امیرالمؤمنین (ع) از «باب» سخن می‌گوید، مراد تنها یک درِ ساده نیست؛ بلکه گویی از دروازه‌ای سخن می‌رود که انسان را به دژی مستحکم وارد می‌کند؛ دژ رضای الهی. هر واجب و مستحبی در دین، دری از درهای بهشت است؛ نماز، روزه، زکات، انفاق، قرض‌الحسنه و… همه درهایی‌اند که انسان را به قرب الهی نزدیک می‌کنند؛ اما در این میان، جهاد جایگاهی ممتاز دارد و خود یک «باب» ویژه در این مجموعه درهاست.

 قهرمانی نژاد در بخش دیگری از سخنانش، به ادامه عبارت امیرالمؤمنین (ع) در همان خطبه اشاره کرد و گفت: حضرت، این باب را «لِخَواصّ أولیائه» معرفی می‌کند؛ یعنی جهاد، میدان همه‌کس نیست و توفیق ورود از این در، نصیب بندگان خاص و برگزیده الهی می‌شود. این تعبیر، در عین تشویق به جهاد، یک هشدار هم هست؛ هشدار نسبت به اینکه نباید جهاد را ظاهری و سطحی فهمید و آن را صرفاً به حضور فیزیکی در میدان جنگ فروکاست.

این کارشناس دینی با اشاره به حدیث معروف نبوی که در آن پیامبر اکرم (ص) به مجاهدان بازگشته از جنگ فرمودند: «مرحبا بقومٍ قضَوا الجهادَ الأصغر و بَقِیَ علیهم الجهادُ الأکبر»، تصریح کرد: بر اساس این بیان، جهاد نظامی و حضور در میدان نبرد، «جهاد اصغر» است و آنچه پیامبر (ص) از آن به‌عنوان «جهاد اکبر» یاد می‌کند، مبارزه با نفسِ امّاره است. به تعبیر وی، اگر جهاد نفس نباشد، حتی همان رزمنده‌ای که در خط مقدم جنگیده است نیز می‌تواند در معرض وسوسه‌های شیطان قرار بگیرد و به‌تدریج اخلاص و ایمانش را از دست بدهد.

 وی با استناد به آیه «إنّ النّفسَ لَأمّارةٌ بالسّوء»، تأکید کرد: نفسِ انسان، در حالت رهاشده و بدون مراقبت، به‌طور طبیعی انسان را به سوی بدی‌ها می‌کشاند. این‌گونه نیست که تنها دشمنان بیرونی ایمان ما را تهدید کنند؛ بلکه خطر اصلی گاه در درون ماست. جهاد اکبر یعنی این‌که انسان با همین نفس امّاره مقابله کند، آن را مهار کند و در پرتو تقوا و یاد خدا، اراده‌اش را از سلطه تمایلات سرکش آزاد سازد.

 قهرمانی نژاد در ادامه، با تشریح تشبیه زیبای امیرالمؤمنین (ع) درباره نسبت جهاد و تقوا با ایمان، گفت: در این خطبه، جهاد به‌عنوان «لباس تقوا» معرفی می‌شود؛ یعنی همان‌گونه که لباس، انسان را در برابر سرما و گرما و آسیب‌های محیطی حفاظت می‌کند، جهاد و تقوا نیز پوششی برای  جان مؤمن است. مؤمنِ بی‌تقوا مثل انسانی است که در برابر تندباد حوادث و وسوسه‌ها برهنه ایستاده و طبیعی است که کوچک‌ترین حادثه می‌تواند او را از پا درآورد.

وی افزود: گاهی تصور می‌شود که سابقه خوب، حضور در جبهه، شرکت در فعالیت‌های دینی یا حتی سال‌ها عبادت، برای حفظ انسان تا پایان عمر کافی است؛ در حالی که منطق نهج‌البلاغه این است که اگر این سابقه با استمرار «جهاد نفس» و مراقبت از تقوا همراه نشود، ممکن است یک لغزش، همه آن سرمایه را بر باد دهد. امیرالمؤمنین (ع) با زبان هشدار و بیدارباش، می‌خواهد مخاطب را متوجه این حقیقت کند که ایمان، بدون لباس تقوا، آسیب‌پذیر است.

این کارشناس دینی با تأکید بر اهمیت دقت زبانی در فهم متون دینی، گفت: بخشی از سوءبرداشت‌ها از مفاهیمی مانند جهاد، ناشی از بی‌توجهی به ساختار نحوی و صرفی واژگان عربی است. اگر اعراب کلمات یا وزن صرفی یک واژه به‌درستی فهم نشود، معنای جمله نیز دگرگون می‌شود و چه بسا برداشت‌های ناصحیح و حتی خشونت‌آمیز از دین شکل بگیرد. به همین دلیل است که شارحان بزرگ نهج‌البلاغه، گاهی بر یک واژه یا ترکیب نحوی، صفحات متعددی بحث کرده‌اند.

 قهرمانی نژاد در جمع‌بندی سخنان خود، جهاد را «درِ ورود به دژ رضای الهی» و «لباس تقوا» توصیف کرد و افزود: اگر جامعه‌ای بخواهد در تندباد حوادث فرهنگی، اخلاقی و سیاسی امروز، استوار بماند، باید جهاد را در معنای عمیق آن، یعنی اوج تلاش در مسیر بندگی و مبارزه با نفس، بازخوانی کند. به گفته وی، بازگشت مداوم به نهج‌البلاغه و تأمل در خطبه‌هایی مانند خطبه ۲۷، می‌تواند ما را به این درک برساند که جهاد حقیقی، پیش از هر چیز، از درون انسان آغاز می‌شود و ثمره آن، جامعه‌ای متقی، عاقل و مقاوم در برابر وسوسه‌های بیرونی و درونی خواهد بود.