عدالت در حکومت علوی؛ اصلی که امام علی(ع) جان خود را در راه آن فدا کرد

حجت‌الاسلام امیرعلی حسنلو کارشناس تاریخ اسلام در گفت‌وگو با خبرنگار خبرگزاری آنا با اشاره به مفهوم «سیره» در زبان عربی بیان داشت: واژه سیره از ریشه «سیر» به معنای رفتن و رفتار کردن گرفته شده است، اما «سیره» به نوع و سبک رفتار انسان اشاره دارد؛ بنابراین هنگامی که از سیره امام علی (ع) سخن گفته می‌شود، مقصود شیوه و روش ثابت آن حضرت در رفتار و تعامل با دیگران در طول زندگی است.

وی افزود: اصول حاکم بر زندگی امیرالمؤمنین (ع) در تمام ابعاد فردی، اجتماعی و حکومتی مبتنی بر قرآن کریم و سنت پیامبر اکرم (ص) بود و آن حضرت در روابط اجتماعی نیز همواره دستورات الهی و نبوی را محور رفتار خود قرار می‌داد.

احترام به حقوق و کرامت انسان‌ها

حجت‌الاسلام حسنلو با بیان اینکه نگاه امام علی (ع) به انسان‌ها نگاهی فراگیر و انسانی بود، ابراز داشت: آن حضرت (ع) در تقسیم‌بندی اجتماعی مردم را به دو دسته معرفی می‌کنند؛ «گروهی برادران دینی شما هستند و گروهی دیگر در آفرینش همانند شما».

وی ادامه داد: بر اساس همین دیدگاه، روزی امام علی (ع) با فردی یهودی در مسیر کوفه همسفر شدند. هنگامی که مسیر آن فرد از امام جدا شد، حضرت چند قدمی او را بدرقه کردند. وقتی آن مرد یهودی علت این کار را پرسید، امام فرمودند: می‌خواهم حق رفاقت را ادا کنم، زیرا پیامبر اسلام (ص) فرموده‌اند هرگاه دو نفر همسفر شوند، حقی بر گردن یکدیگر پیدا می‌کنند و سزاوار است هنگام جدا شدن، چند قدمی یکدیگر را بدرقه کنند. این رفتار کریمانه چنان تأثیری بر آن فرد گذاشت که بعد‌ها مسلمان شد.

مروت و مدارا با دوست و دشمن

این استاد حوزه با اشاره به روحیه مدارا در سیره امیرالمؤمنین (ع) اظهار داشت: در زندگی آن حضرت (ع) نمونه‌های فراوانی از بردباری و مدارا حتی با مخالفان دیده می‌شود. یکی از نمونه‌ها رفتار امام با عایشه پس از جنگ جمل است. با وجود اینکه عایشه از عوامل اصلی آن جنگ بود، امام پس از پیروزی، او را با احترام و همراهی برادرش محمد بن ابی‌بکر به مدینه بازگرداند.

وی با بیان اینکه همین رفتار بزرگوارانه موجب شد عایشه بعد‌ها از اقدام خود اظهار پشیمانی کند و بگوید‌ ای کاش سال‌ها پیش از این از دنیا رفته بودم، گفت: با اینکه خوارج امام علی (ع) را تکفیر می‌کردند، حضرت (ع) در ابتدا با آنان مدارا می‌کرد و حتی حقوقشان را از بیت‌المال قطع نکرد. اما هنگامی که آنان دست به شورش، ناامنی و غارتگری زدند، امام ناچار شد در نهروان با آنان مقابله کند.

پایبندی قاطع به احکام دینی

حجت‌الاسلام حسنلو تصریح کرد: امیرالمؤمنین (ع) در امور شخصی اهل گذشت و بخشش بود، اما در مسائل مربوط به دین و اجرای احکام الهی هرگز سستی نشان نمی‌داد.

وی با نقل دیدگاه شهید مطهری افزود: در مسائل اجتماعی نمی‌توان به بهانه گذشت شخصی از اجرای قانون صرف‌نظر کرد، زیرا این موضوع تنها مربوط به فرد نیست، بلکه به حقوق جامعه ارتباط دارد.

عدالت اجتماعی؛ محور حکومت علوی

این پژوهشگر تاریخ اسلام با تأکید بر جایگاه عدالت در سیره امام علی (ع) خاطرنشان کرد: در قاموس زندگی آن حضرت (ع) واژه‌ای زیباتر از عدالت وجود نداشت و عدالت اجتماعی محور اصلی برنامه‌های حکومتی ایشان بود.

وی ادامه داد: امام برای برقراری عدالت با گروه‌های ناکثین، قاسطین و مارقین مبارزه کرد و سرانجام نیز جان خود را در همین راه از دست داد. یکی از نمونه‌های روشن عدالت‌خواهی ایشان، تقسیم برابر بیت‌المال میان همه مسلمانان بود؛ در حالی که در دوره‌های پیش از آن میان عرب و عجم تبعیض وجود داشت.

احیای برابری اجتماعی

حجت‌الاسلام حسنلو بیان داشت: پس از رحلت پیامبر اکرم (ص)، اشرافیت جاهلی بار دیگر در جامعه اسلامی تقویت شد و اصل مساوات که در سیره نبوی وجود داشت، کمرنگ شد. اما با به قدرت رسیدن امام علی (ع)، این اصل دوباره احیا شد.

وی گفت: امام علی (ع) بار‌ها تأکید می‌کردند که در حکومت خود به سیره پیامبر (ص) عمل خواهند کرد و می‌فرمودند: «من شما را به راه و روش پیامبرتان خواهم برد و به آنچه مأمور شده‌ام عمل می‌کنم.»

اهمیت مشورت در اداره جامعه

این استاد حوزه با اشاره به جایگاه مشورت در حکومت علوی ابراز داشت: امام علی (ع) استبداد رأی را عامل نابودی حکومت‌ها می‌دانستند و می‌فرمودند: «هر کس استبداد رأی داشته باشد، هلاک می‌شود.»

وی افزود: آن حضرت (ع) همواره در امور مهم با اصحاب و بزرگان جامعه مشورت می‌کردند. برای نمونه زمانی که قصد حرکت به سوی شام را داشتند، مهاجران و انصار را فراخواندند و از آنان خواستند دیدگاه خود را درباره این تصمیم بیان کنند.

حجت‌الاسلام حسنلو اظهار داشت: امام علاوه بر توصیه به مشورت، ویژگی‌های افراد مناسب برای مشاوره را نیز بیان کرده‌اند؛ از جمله عقل، دینداری، خیرخواهی و امانتداری.

جایگاه جوانان در حکومت امام علی (ع)

وی در بخش دیگری از سخنان خود به اهمیت جوانان در نگاه امام علی (ع) اشاره کرد و ادامه داد: آن حضرت جوانی را از بهترین دوران‌های زندگی می‌دانستند و می‌فرمودند: «دو چیز است که ارزش آن را نمی‌داند مگر کسی که آن را از دست داده باشد؛ جوانی و سلامتی.»

این کارشناس تاریخ اسلام تصریح کرد: امام علی (ع) معتقد بودند دل جوان مانند زمین آماده‌ای است که هر بذری در آن کاشته شود می‌پذیرد، از همین رو بر بهره‌گیری درست از دوران جوانی تأکید می‌کردند.

وی با بیان اینکه در حکومت علوی نیز جوانان شایسته مسئولیت‌های مهمی بر عهده داشتند، گفت: محمد بن ابی‌بکر که از یاران نزدیک امام علی (ع) بود، به فرمانداری مصر منصوب شد. امام درباره او فرمودند: «او فرزندی خیرخواه، کارگزاری کوشا و تکیه‌گاهی استوار بود.»

حجت‌الاسلام حسنلو همچنین به عمرو بن ابی‌سلمه اشاره کرد که از سوی امام به امارت بحرین منصوب شد و در جنگ صفین نیز در کنار آن حضرت حضور داشت، خاطرنشان کرد: در جنگ جمل نیز پرچم سپاه به دست محمد حنفیه، فرزند جوان امام علی(ع) سپرده شد و حضرت (ع) در توصیه‌ای به او فرمودند: «اگر کوه‌ها بلرزند تو استوار بمان.»

ملاک انتخاب کارگزاران در حکومت علوی

وی افزود: در نگاه امام علی (ع) سن معیار اصلی برای واگذاری مسئولیت‌ها نبود، بلکه ملاک‌هایی مانند ایمان، صداقت، تعهد، امانتداری، وفاداری و شایستگی مورد توجه قرار داشت. به همین دلیل هر فردی که این ویژگی‌ها را داشت، صرف‌نظر از سن، می‌توانست در خدمت جامعه اسلامی قرار گیرد.

این استاد حوزه ابراز داشت: امیرالمؤمنین (ع) در تمام شئون زندگی پیرو کامل پیامبر اکرم (ص) بودند و در عرصه اجتماعی نیز اصولی همچون عدالت، مدارا، برابری و مشورت را به عنوان پایه‌های اداره جامعه اسلامی مورد توجه قرار دادند.

انتهای پیام/