عامر انور سلطان: رمان سنگر حفظ حقیقت و صدای ملت فلسطین است
به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا، در آستانه برگزاری اختتامیه سومین دوره جایزه جهانی ادبیات فلسطین، گفتوگویی با عامر انور سلطان، نویسنده رمان «قلاده یاسمین» و رتبه سوم بخش رمان در دومین دوره این جایزه، انجام دادهایم؛ نویسندهای که قدس، تاریخ فلسطین، مسئولیت ادبیات در برابر تحولات غزه و ضرورت رساندن روایت فلسطینی به مخاطبان جهانی را از مهمترین دغدغههای خود میداند.
سلطان در این گفتوگو از انگیزههای نگارش رمان «قلاده یاسمین»، ظرفیت ادبیات داستانی برای بازنمایی حقیقت تاریخی، موانع انتشار آثار فلسطینی در بازار نشر غرب و نقش نویسندگان در ثبت تجربه مردم غزه سخن گفته است. او معتقد است رمان میتواند در برابر روایتهای تحریفشده تاریخی بایستد و به مخزنی برای حفظ حقیقت و حافظه جمعی ملتها تبدیل شود.
«قلاده یاسمین»؛ روایتی از قدس برای مخاطبان جهانی
کمی درباره رمان «قلاده یاسمین» و مراحل شکلگیری آن برایمان بگویید. چه انگیزه و دغدغهای شما را به نوشتن این اثر واداشت؟
رمان «قلاده یاسمین» پنجمین رمان من از نظر ترتیب انتشار است. پیش از آن، سهگانهای شامل «وادی الغیم»، «ظلال عاشق» و «نبوءة الصحراء» و پس از آن رمان «زمن القناطر» را منتشر کرده بودم. این آثار به دلیل ارزش ادبی و موضوعاتی که مطرح میکردند، توجه اتحادیه نویسندگان فلسطین را به خود جلب کردند.
در جریان گفتوگوهایی که درباره این آثار داشتیم، از من پرسیدند: «چرا رمانی درباره قدس، مشابه این آثار، نمینویسی؟» در واقع، قدس و مسئله بزرگ آن، به انگیزهای از سوی اتحادیه نیاز داشت تا دربارهاش بنویسم. قدس مسئلهای است که اگر نویسنده فلسطینی درباره آن ننویسد، کارش، هرچقدر هم بزرگ باشد، ناقص میماند و به کمال نمیرسد.
از همینجا تصمیم گرفتم این رمان را بنویسم؛ اثری که بازتابهای گستردهای داشت، روایت صهیونیستی را به نقد کشید و روایت صاحبان زمین و حق را تقویت کرد. تلاش کردم این روایت را بهگونهای ارائه کنم که بهویژه مخاطبان غربی و خارجی را خطاب قرار دهد؛ به همین دلیل، شخصیت اصلی رمان فردی بریتانیایی است.
«قلاده یاسمین» اثری آموزشی و آگاهیبخش درباره نشانهها و تاریخ شهر قدس و مسئله عادلانه آن است که میکوشد تصویر القاشده از سوی غرب درباره این شهر را تغییر دهد.
رمان؛ پنجرهای برای کشف حقایق پنهان تاریخ
به نظر شما، رمان چه ظرفیتها و امکاناتی دارد که آن را به یکی از مهمترین ابزارهای مستندسازی تاریخ و بازنمایی تجربه یک ملت تبدیل میکند؟ آیا رمان قادر است حقایقی را آشکار کند که چندان در روایتهای تاریخی رسمی بازتاب نمییابند؟
من همواره میگویم: «اگر میخواهید به حقیقت تاریخی برسید، به نوشتههای پیروزمندان اتکا نکنید، بلکه به دنبال آنچه پنهان کردهاند، بگردید.»
میبینیم دروغهایی که رویدادهای تاریخی بر پایه آنها شکل گرفتهاند، چنان در ذهن و وجدان نسلهای بسیاری ریشه دواندهاند که حتی قوانین بینالمللی نیز برای واداشتن همگان به باور آنها و مجازات کسانی که انکارشان میکنند، وضع شده است.
در این میان، رمان روشنترین و گستردهترین پنجره برای مبارزه با این گمراهسازیها بوده است. البته رمانهایی که حامل حقیقتاند، از حاشیهرانی و فشار در امان نیستند و با موانعی در مسیر انتشار جهانی مواجه میشوند؛ موانعی که سلطه و کنترل نظام نشر در غرب بر آنها تحمیل میکند. با این حال، شاهد نفوذ و تأثیرگذاری آثار و نویسندگانی هستیم که حقیقت بهفراموشیسپردهشده را روایت میکنند.
بنابراین، رمان عرصه دیگری برای نبرد میان حق و ظلم مستقر، وجهی مهم از وجوه مقاومت در برابر استعمار فکری و ابزاری برای درهمشکستن تصویر تکبعدی است که استعمار میخواهد ذهنها جز آن را نبینند. رمان صادق و حامل حقایق پنهان، همچنان میتواند مخزن ذخایر ملتها و وعدهگاه بازگشت و رهایی ـ هرگاه شرایط آن فراهم شود ـ باقی بماند.
ادبیات؛ ابزار دفاع فرهنگی در برابر سانسور و سلطه
در مواجهه با سانسور برنامهریزیشدهای که رسانهها و ناشران غربی اعمال میکنند، ادبیات چگونه میتواند به ابزاری برای دفاع فرهنگی تبدیل شود؛ ابزاری که در مستندسازی حقیقت فراتر از پوششهای خبری روزمره عمل کرده و وجدان عمومی را بیدار سازد؟
ادبیات عرصهای دیگر برای مبارزه و رویارویی با سلطه است. همانطور که غرب ابزارهای خود را برای کتمان حقیقت و جلوگیری از رسیدن رمانهایی که حامل حقایق مغایر با منافع آن هستند به افکار عمومی در اختیار دارد، رمان نیز ابزارها و حامیان رسالت خود را دارد و میتواند روزنههایی برای عبور از این موانع ایجاد کند.
تحقق این هدف والا مستلزم همافزایی تلاشهاست؛ از جمله تقویت اقدامات رسمی از طریق اتحادیهها، وزارتخانههای فرهنگ و نهادهای انتشاراتی، همچنین فعالسازی نقش جوامع مهاجر در غرب و قرار دادن ترویج فرهنگ و دفاع از حقوق سرزمین مادری در صدر دغدغههای آنها.
همکاری با این جوامع برای ایجاد فرصتهای بیشتر و گشودن راه نفوذ در عرصه نشر غرب نیز ضروری است؛ ظرفیتی که آنها از توانایی تحقق آن برخوردارند.
غزه؛ تجربهای که ادبیات را برای دههها تحت تأثیر قرار میدهد
حوادث استثنایی و هولناکی که غزه طی سه سال اخیر شاهد آن بوده، معیارهای روایت و مستندسازی را تغییر داده است. از منظر شما، تحول بنیادی رخداده در مسئولیت نویسنده و شاعر مقاومت امروز، در مقایسه با سالهای گذشته چیست؟
جنگ نسلکشی در غزه، رویدادی تکاندهنده برای بشریت بود. ابعاد جنایت و توحشی که اشغالگران در جریان این جنگ به نمایش گذاشتند، جهان را شگفتزده کرد و وجدان بشری را به شوک فرو برد. این شرایط، نویسندگان را ناگزیر ساخت تا این رویداد استثنایی در تاریخ بشر را به محور اصلی آثار خود تبدیل کنند.
غزه با فداکاریهای اسطورهای خود، جایگاهش را در عرصه ادبی و فرهنگی تثبیت کرده است؛ حضوری که نهتنها به دوران جنگ و سالهای پس از آن محدود نخواهد بود، بلکه برای دههها ادامه خواهد داشت.
این حوادث فراتر از هر رویداد دیگری هستند و تصاویر و صحنههای برخاسته از ویرانی، درد، پایداری و چنگ زدن به زندگی و امید، همواره فراتر از تخیل نویسندهای بوده و هستند که پیوسته در جستوجوی خلق تصاویری استثنایی برای بازتاب آنها در آثار خود است.
رمان؛ سلاح راهبردی در جنگ روایتها
اهمیت روایت مسئله فلسطین و مستندسازی آن در قالب کتاب را در مقایسه با سایر رسانهها چگونه ارزیابی میکنید؟
مسئله فلسطین، مسئله عصر حاضر و کانون تلاقی تمدنهاست و کشمکشهای درون و پیرامون آن، تمامی ابعاد زندگی را در بر میگیرد. تا زمانی که اشغالگری با هدف نابودی هویت یک ملت، حقوق بنیادین، سرزمین، تاریخ و میراث فرهنگی و تمدنی آن ادامه دارد، مقاومت نیز به یک شکل محدود نمیشود، بلکه تمامی ابعاد زندگی، بهویژه مقاومت فرهنگی، رسانهای و فکری را در بر میگیرد.
این همان جنگ روایتها و روایتهای متقابل است که در آن، رسانه در تمامی حوزهها، برنامههای آموزشی و حتی خطبههای مساجد، ابزارهای این نبرد به شمار میروند؛ اما سلاح راهبردی و پایدار آن، آثار ادبی و بهویژه رمان است.
تأثیرگذاری این سلاح زمانی دوچندان میشود که با بهرهگیری از ابزارهای نوین و الکترونیکی نشر، در دسترس خوانندگان قرار گیرد و به جریان بیفتد. حتی اگر این آثار در قفسههای کتابخانهها باقی بمانند، همچنان ذخیرهای برای آینده و پاسدار حافظه و حقوق ملت خواهند بود.
ادبیات فلسطین؛ سندی برای نسلهای آینده
اگر بخواهید مسئولیت رماننویس در قبال تاریخ و وجدان انسانی را در یک جمله بیان کنید، چه میگویید؟ و چه چیزی باید از ادبیات فلسطین برای نسلهای آینده باقی بماند؟
«اگر حقیقت گم شود، حق تباه میگردد؛ و رمان، دژ محکمی است که حقیقت در آن پناه میگیرد و هیچ دشمنی نمیتواند به آن دسترسی داشته باشد.»
ادبیات فلسطین باید بهعنوان سندی تاریخی و حجتی برای قصاص از اشغالگران، حامیان آنها و کسانی که ملت فلسطین را در مسیر تحقق وعده حتمی الهی، تنها گذاشتند، برای نسلهای آینده باقی بماند.
انتهای پیام/