از احیای کلاه پشمی تا ثبت هشت نشان ملی؛ روایت یک سال تحول گردشگری در شیروان

به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا، توسعه گردشگری در شهرستان‌های کمترشناخته‌ شده، تنها به معرفی جاذبه‌های طبیعی و تاریخی محدود نمی‌شود؛ این مسیر به زیرساخت، نیروی انسانی آموزش‌دیده، حمایت از صنایع‌دستی و ایجاد انگیزه در میان جوامع محلی نیاز دارد. در این میان، شیروان در خراسان شمالی ظرفیت‌های متنوعی از آثار تاریخی و روستا‌های هدف گردشگری تا موسیقی مقامی، صنایع‌دستی، طبیعت و میراث کشاورزی را در خود جای داده است؛ ظرفیت‌هایی که به گفته فعالان گردشگری این منطقه، سال‌ها با کمبود توجه و حمایت روبه‌رو بوده‌اند.

صادق معصومیان، راهنمای گردشگری خراسان شمالی، با اشاره به شکل‌گیری حرکت‌های مردمی برای توسعه گردشگری در این استان، معتقد است: فعالان محلی ناچار شده‌اند برای معرفی ظرفیت‌های منطقه به میدان بیایند و بخشی از کار را خودشان پیش ببرند.

وی با اشاره به شکل‌گیری گروه‌هایی از فعالان گردشگری در شهرستان‌های مختلف خراسان شمالی گفت: در مقطعی به این نتیجه رسیدیم که نمی‌توانیم همه امیدمان را به مرکز استان گره بزنیم؛ نه در جاجرم، نه شیروان و نه دیگر شهرستان‌ها. به همین دلیل تصمیم گرفتیم گروه‌های فعال و پیگیر را شکل دهیم و خودمان برای توسعه گردشگری منطقه اقدام کنیم.

معصومیان با اشاره به حضور سیناییان در این جریان افزود: سیناییان نیز یکی از افرادی بود که در این مسیر فعالیت می‌کرد. در کنار کار‌های عام‌المنفعه، موضوع راهنمایی گردشگران و معرفی جاذبه‌های استان را دنبال کردیم و تلاش شد این فعالیت‌ها از اقدامات پراکنده به برنامه‌هایی منسجم‌تر تبدیل شود.

به گفته او، شکل‌گیری برخی زیرساخت‌ها و برگزاری رویداد‌های گردشگری، از جمله برنامه‌های مرتبط با جشنواره‌های قرآنی، به معرفی بیشتر ظرفیت‌های استان کمک کرد. معصومیان همچنین به ثبت آمار ۱۴ هزار نفر ماندگاری گردشگر در یکی از رویداد‌های سال ۱۴۰۲ اشاره کرد و گفت: در ادامه، برنامه‌هایی برای توسعه زیرساخت‌های اقامت و پذیرایی در شیروان پیگیری شد و سیناییان نیز در این مسیر مسئولیت‌هایی را پذیرفت.

این زمینه، مقدمه‌ای برای بررسی عملکرد یک‌ساله اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی شیروان و اقداماتی است که به گفته مدیر این اداره، با هدف خارج کردن ظرفیت‌های شهرستان از وضعیت رکود و تبدیل آنها به فرصت‌های اقتصادی و گردشگری انجام شده است.

از اداره‌ای شبیه موزه تا شناسایی راهنمایان گردشگری روستا‌ها

سیناییان، مدیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی شیروان، درباره سابقه فعالیت خود در حوزه گردشگری در گفت وگو با آنا گفت: من ابتدا راهنمای گردشگری بودم و آن‌قدر به این کار علاقه داشتم که اگر برای مدتی از فضای گردشگری دور بمانم، احساس افسردگی می‌کنم. هنوز هم همین علاقه را دارم و همه‌چیز دست به دست هم داد تا مسئولیت اداره میراث فرهنگی را بپذیرم.

وی با اشاره به وضعیت این اداره پیش از آغاز مسئولیتش افزود: در شهر ما اداره میراث فرهنگی به جایی تبدیل شده بود که بعضی‌ها برای اینکه به آنجا نروند، با هم بحث می‌کردند. شرایط به شکلی درآمده بود که انگار اینجا موزه است، نه یک اداره که باید برای توسعه گردشگری و حفاظت از میراث فرهنگی برنامه داشته باشد.

مدیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی شیروان ادامه داد: کار را از حوزه گردشگری آغاز کردیم. تعدادی از راهنمایان مستعد، باسواد و دلسوز را در روستا‌ها شناسایی کردیم و آنها را با همکاری یک مؤسسه میراثی در دوره‌های راهنمای گردشگری شرکت دادیم. اکنون تعداد راهنمایان فعال ما به حدود ۱۲ تا ۱۳ نفر رسیده است.

به گفته سیناییان، این نیرو‌ها در معرفی جاذبه‌های شیروان نقش مؤثری داشته‌اند و بخشی از فعالیت‌های گردشگری امسال با مشارکت آنها پیش رفته است.

وی با تأکید بر اهمیت نیروی انسانی در توسعه گردشگری اظهار کرد: اگر ظرفیت‌های یک منطقه به‌درستی معرفی نشود و افرادی نباشند که بتوانند روایت درستی از تاریخ، فرهنگ و طبیعت آن ارائه دهند، بسیاری از جاذبه‌ها ناشناخته باقی می‌مانند. به همین دلیل، تربیت و به‌کارگیری راهنمایان گردشگری را یکی از محور‌های اصلی کار قرار دادیم.

افزایش ظرفیت اقامت و آغاز سامان‌دهی زیرساخت‌ها

سیناییان یکی دیگر از محور‌های فعالیت یک‌ساله اداره میراث فرهنگی شیروان را توسعه تأسیسات گردشگری عنوان کرد و گفت: زمانی که مسئولیت را تحویل گرفتم، تعداد تأسیسات گردشگری شهرستان حدود شش تا هفت مورد بود، اما اکنون شمار اقامتگاه‌های بوم‌گردی، تأسیسات گردشگری و خانه‌های مسافر به حدود ۱۶ مورد رسیده است.

وی افزود: تلاش کردیم هم‌زمان با افزایش ظرفیت اقامت، زیرساخت‌های لازم برای دسترسی گردشگران به جاذبه‌ها را نیز فراهم کنیم. در همین راستا، با همکاری اداره راه، نصب تابلو‌های گردشگری را آغاز کردیم و برای بهسازی و آسفالت مسیر‌های دسترسی به چند روستا نیز اقداماتی انجام شد.

مدیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی شیروان با اشاره به نبود تابلو‌های مناسب معرفی جاذبه‌ها در سطح شهرستان گفت: در شهری فعالیت می‌کردیم که تابلو‌های گردشگری مناسبی نداشت. گردشگر باید بتواند مسیر دسترسی به جاذبه‌ها را پیدا کند و اطلاعات اولیه را به دست بیاورد. این موضوع شاید ساده به نظر برسد، اما در تجربه سفر و انتخاب مقصد اهمیت زیادی دارد.

وی از طراحی یک سامانه گردشگری نیز خبر داد و گفت: سامانه‌ای برای گردشگری طراحی کرده‌ایم که استفاده از آن ساده و روان است و می‌تواند در معرفی ظرفیت‌های شهرستان و تسهیل دسترسی گردشگران به اطلاعات موردنیاز کمک کند.

سیناییان تأکید کرد: مجموعه این اقدامات در یک سال گذشته پیگیری شده و تلاش ما این بوده است که توسعه گردشگری تنها در حد معرفی جاذبه‌ها باقی نماند، بلکه زمینه‌های اولیه برای حضور گردشگر، اقامت، دسترسی و بهره‌مندی کسب‌وکار‌های محلی نیز فراهم شود.

احیای کلاه پشمی و حمایت از کارگاه‌های صنایع‌دستی

یکی از بخش‌های مهم فعالیت اداره میراث فرهنگی شیروان، حمایت از صنایع‌دستی و هنرمندانی است که با وجود مشکلات اقتصادی، همچنان به تولید محصولات بومی ادامه می‌دهند.

سیناییان در این‌باره گفت: در حوزه صنایع‌دستی تلاش کردیم ظرفیت‌هایی را که به دلیل نبود حمایت در معرض فراموشی قرار گرفته بودند، دوباره فعال کنیم. در شیروان تعداد قابل‌توجهی کارگاه دوتارسازی وجود دارد. وقتی بررسی کردیم، دیدیم حدود ۳۰ تا ۴۰ کارگاه با وجود مشکلات و کمبود حمایت همچنان فعالیت می‌کنند.

وی با اشاره به وضعیت تسهیلات حمایتی در سال‌های گذشته افزود: پیش از این، تعداد تسهیلاتی که به فعالان صنایع‌دستی پرداخت می‌شد بسیار محدود بود؛ در برخی سال‌ها تنها حدود سه فقره تسهیلات اختصاص پیدا می‌کرد. اما در یک سال گذشته بیش از ۵۰ فقره تسهیلات به این حوزه پرداخت کرده‌ایم.

مدیر میراث فرهنگی شیروان یکی از نمونه‌های احیای صنایع‌دستی منطقه را تولید کلاه پشمی دانست و گفت: کلاه پشمی از محصولات سنتی منطقه است که مردم محلی، به‌ویژه در فصل زمستان، از آن استفاده می‌کنند. این کلاه ویژگی جالبی دارد؛ در زمستان گرم است و در تابستان نیز به خنک ماندن سر کمک می‌کند.

وی ادامه داد: تولید این محصول در مقطعی به دو یا سه بافنده محدود شده بود، اما با پیگیری‌هایی که انجام دادیم، تعداد تولیدکنندگان به حدود ۴۰ نفر رسید. تلاش کردیم این هنر را از خطر فراموشی نجات دهیم و شرایطی فراهم کنیم تا تولیدکنندگان بتوانند با امید بیشتری به کار خود ادامه دهند.

سیناییان با اشاره به جایگاه هنرمندان باسابقه در صنایع‌دستی شیروان گفت: هنرمندانی در این شهرستان حضور دارند که ده‌ها سال تجربه دارند، اما آن‌طور که باید دیده نشده‌اند. برای نمونه، استاد حداد حدود ۵۰ سال است که دوتار می‌سازد، اما در سال‌های گذشته توجه کافی به فعالیت او نشده بود. یکی از اهداف ما این است که چنین هنرمندانی بیشتر معرفی شوند و زمینه عرضه آثارشان فراهم شود.

هشت نشان ملی برای صنایع‌دستی شیروان

مدیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی شیروان با اشاره به اقدامات انجام‌شده در زمینه شناسایی و معرفی محصولات بومی گفت: برای نخستین بار در تاریخ شیروان توانستیم هشت نشان ملی در حوزه صنایع‌دستی دریافت کنیم. این اتفاق برای شهرستان اهمیت زیادی دارد، زیرا پیش از این شیروان در این زمینه حضور و جایگاه پررنگی نداشت.

وی افزود: این نشان‌ها در حوزه‌هایی از جمله گلیم، دوتارسازی، چرم، منبت و هنر‌های مرتبط با چوب به دست آمده‌اند. هنرمندان ما محصولات باکیفیتی تولید می‌کنند و برخی از این آثار از نظر کیفیت و ویژگی‌های هنری قابلیت رقابت در سطح کشور را دارند.

سیناییان با اشاره به برنامه‌های پیش‌رو برای معرفی آثار هنرمندان بیان کرد: با اتاق بازرگانی نیز رایزنی کرده‌ایم تا زمینه حضور هنرمندان شهرستان در نمایشگاه‌ها و رویداد‌های مرتبط فراهم شود. هدف این است که تولیدکنندگان صنایع‌دستی تنها به تولید محدود نمانند و بتوانند محصولات خود را به بازار‌های گسترده‌تری عرضه کنند.

وی تأکید کرد: وقتی هنرمند احساس کند کارش دیده می‌شود و امکان فروش و توسعه فعالیتش وجود دارد، انگیزه بیشتری برای ادامه کار خواهد داشت. حمایت از صنایع‌دستی تنها پرداخت تسهیلات نیست؛ معرفی، ایجاد بازار فروش و فراهم کردن فرصت حضور در نمایشگاه‌ها نیز اهمیت دارد.

شیروان؛ از دوتارنوازی تا روستا‌های هدف گردشگری

سیناییان با اشاره به تنوع جاذبه‌های طبیعی و فرهنگی شیروان گفت: ما در حوزه‌های مختلف گردشگری ظرفیت داریم. روستا‌های زیبایی مانند اسطرخی از جمله مناطقی هستند که می‌توانند در توسعه گردشگری شهرستان نقش داشته باشند. این منطقه از نظر پوشش گیاهی، جانوری، پرندگان و درختان کهنسال ظرفیت‌های قابل‌توجهی دارد.

وی افزود: در منطقه ما درختان کهنسال متعددی وجود دارند؛ از جمله درختان اورس، گردو و صنوبر که هرکدام می‌توانند بخشی از هویت طبیعی و گردشگری منطقه باشند. برخی از این درختان قدمت بسیار زیادی دارند و باید برای حفاظت از آنها و معرفی درست این میراث طبیعی برنامه‌ریزی شود.

مدیر میراث فرهنگی شیروان با اشاره به ظرفیت‌های گردشگری عشایری اظهار کرد: گردشگری عشایری نیز یکی از زمینه‌های مهم فعالیت ماست. در منطقه ما هنوز عشایری حضور دارند که شیوه زندگی سنتی خود را حفظ کرده‌اند. این موضوع می‌تواند برای گردشگرانی که به دنبال شناخت فرهنگ بومی، شیوه‌های معیشت و زندگی عشایری هستند، جذاب باشد.

وی ادامه داد: در کنار این ظرفیت‌ها، جاذبه‌هایی مانند غار‌های هنامه، ارگ نادری، آب‌انبار‌های تاریخی و دیگر آثار فرهنگی و طبیعی در شهرستان وجود دارد. همچنین به‌تازگی یک قنات تاریخی و باستانی در شیروان شناسایی شده که قرار است در آینده نزدیک به‌صورت رسمی معرفی شود.

سیناییان تأکید کرد: ظرفیت گردشگری شهرستان تنها به آثار تاریخی محدود نیست. گردشگری کشاورزی نیز از زمینه‌هایی است که می‌توانیم در آن فعالیت کنیم. برای نمونه، سیب شیروان شهرت دارد و جشنواره سیب می‌تواند فرصتی برای معرفی محصولات کشاورزی، فرهنگ محلی و توانمندی‌های اقتصادی منطقه باشد.

دوتار و رویداد‌های فرهنگی؛ فرصتی برای معرفی هویت محلی

مدیر میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع‌دستی شیروان با اشاره به برنامه‌های فرهنگی شهرستان گفت: در حوزه موسیقی مقامی و دوتارنوازی نیز ظرفیت‌های ارزشمندی داریم. برخی رویداد‌های مرتبط با دوتارنوازی را دنبال کرده‌ایم و پرونده‌هایی برای ثبت و معرفی این ظرفیت‌ها آماده و ارسال شده است تا در مسیر تبدیل شدن به برند‌های فرهنگی شهرستان قرار بگیرند.

او افزود: دوتار در شیروان فقط یک ساز نیست، بلکه بخشی از هویت فرهنگی منطقه به شمار می‌رود. از یک سو، استادان و هنرمندان این حوزه در ساخت ساز فعالیت می‌کنند و از سوی دیگر، موسیقی مقامی و اجرا‌های مرتبط با آن می‌توانند به جذب گردشگر فرهنگی کمک کنند.

سیناییان خاطرنشان کرد: تلاش ما این است که میان صنایع‌دستی، موسیقی، رویداد‌های فرهنگی و گردشگری پیوند برقرار کنیم. وقتی گردشگر برای شنیدن موسیقی محلی یا حضور در یک رویداد فرهنگی به شهرستان سفر می‌کند، این فرصت وجود دارد که از جاذبه‌های تاریخی، روستا‌ها و دیگر ظرفیت‌های منطقه نیز بازدید کند.

اختصاص اعتبار برای مرمت ارگ نادری

یکی از موضوعات مهم در حفاظت از میراث تاریخی شیروان، تأمین اعتبار برای مرمت آثار شاخص شهرستان است. سیناییان در این‌باره گفت: در سال‌های گذشته برای برخی از مرمت‌ها اعتبار مشخصی اختصاص پیدا نمی‌کرد، اما امسال توانستیم برای ارگ نادری حدود هشت میلیارد تومان اعتبار تأیید کنیم.

وی با تأکید بر اهمیت حفاظت از بنا‌های تاریخی افزود: آثار تاریخی بخشی از هویت شهرستان هستند و اگر برای حفاظت و مرمت آنها اقدام نشود، ظرفیت گردشگری آنها نیز به‌تدریج از دست می‌رود. به همین دلیل، تلاش کردیم موضوع مرمت بنا‌های شاخص را با جدیت بیشتری پیگیری کنیم.

سیناییان که مدرک کارشناسی ارشد مدیریت دارد و در ترم آخر رشته گردشگری ورزشی نیز فعال است، عنوان کرد: حفاظت از میراث تاریخی باید در کنار توسعه زیرساخت‌های گردشگری قرار بگیرد تا بنا‌ها و محوطه‌های تاریخی بتوانند ضمن حفظ ارزش فرهنگی خود، در معرفی شهرستان و جذب گردشگر نیز نقش‌آفرینی کنند.

دلبسته میز و صندلی نیستم!

سیناییان در پایان با اشاره به انگیزه خود برای فعالیت در حوزه میراث فرهنگی و گردشگری گفت: من دلبسته هیچ میز و صندلی نیستم و اساساً کمتر پشت میز می‌نشینم. علاقه‌ام به گردشگری باعث شده است که پیگیری کار‌ها را با جدیت ادامه بدهم و از فعالیت در این حوزه خسته نشوم.