انسیه شاه‌حسینی:
معاون امور تحول و تعالی سما دانشگاه آزاد در یادداشتی مطرح کرد
بازنگری سند توسعه علوم شناختی با اولویت مبانی فلسفی و تاب‌آوری شناختی/ تحقق اهداف سند در سطوح مختلف
به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا، علوم شناختی به‌عنوان یکی از حوزه‌های نوظهور و آینده‌ساز علم، با مطالعه کارکردهای ذهن و مغز انسان و توسعه فناوری‌های مبتنی بر این دانش، ظرفیت گسترده‌ای برای ارتقای کیفیت زندگی، درمان اختلالات شناختی، توسعه سامانه‌های هوشمند و بهره‌گیری بهینه از توانمندی‌های ذهنی انسان دارد. پیوند این حوزه با فناوری‌های پیشرفته‌ای همچون زیست‌فناوری، فناوری نانو و فناوری اطلاعات نیز بر اهمیت راهبردی آن در توسعه علمی و فناورانه کشور افزوده است.
با توجه به این ظرفیت‌ها، علوم و فناوری‌های شناختی در نقشه جامع علمی کشور در زمره اولویت‌های سطح «الف» قرار گرفت و ضرورت تدوین برنامه‌ای مستقل برای توسعه هدفمند آن مورد توجه قرار گرفت. بر همین اساس، شورای عالی انقلاب فرهنگی در سال ۱۳۹۰ «سند راهبردی علوم و فناوری‌های شناختی» را با هدف ایجاد زیرساخت‌های علمی و پژوهشی، تربیت نیروی انسانی متخصص، توسعه فناوری‌های شناختی و دستیابی به مرجعیت علمی در این حوزه به تصویب رساند.
یکی از ویژگی‌های مهم این سند، توجه به مبانی نظری و فلسفی علوم شناختی در کنار توسعه دانش و فناوری است. در ماده دوم سند، با اشاره به دیدگاه‌های مختلف درباره ماهیت شناخت و رابطه ذهن و مغز، بر ضرورت ورود فعال اندیشمندان اسلامی به مباحث جدید فلسفه ذهن و بهره‌گیری از آموزه‌های دینی و معارف اسلامی درباره نفس، ذهن و معرفت تأکید شده است؛ رویکردی که هدف آن فراهم کردن زمینه تحول در مبانی فلسفی علوم شناختی، توسعه خلاقانه این دانش و شکل‌گیری گفت‌وگوی علمی میان دیدگاه‌های فلسفی شرق و غرب است.
اکنون با گذشت حدود ۱۵ سال از تصویب این سند و شکل‌گیری زیست‌بوم علوم شناختی در کشور، بررسی میزان تحقق اهداف، دستاوردهای علمی و فناورانه و چالش‌های اجرایی آن اهمیت ویژه‌ای یافته است. پرسش اصلی این است که برنامه‌های پیش‌بینی‌شده در سند تا چه اندازه محقق شده‌اند، توسعه علوم شناختی در ایران به چه مرحله‌ای رسیده و بازنگری سند باید بر چه اولویت‌هایی متمرکز باشد؟
در همین زمینه، دکتر پورعباسی، دبیر ستاد توسعه علوم و فناوری‌های شناختی معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست جمهوری، در گفت‌وگو با خبرنگار آنا به تشریح دستاوردهای اجرای سند، وضعیت کنونی زیست‌بوم علوم شناختی و اولویت‌های بازنگری آن پرداخت.
اجرای تمامی برنامه‌های سند توسعه علوم شناختی با درجات متفاوت تحقق
پورعباسی با اشاره به اهداف پیش‌بینی‌شده در سند توسعه علوم و فناوری‌های شناختی اظهار کرد: این سند هفت هدف عمده و حدود ۱۷ تا ۱۸ اقدام اجرایی دارد که تلاش کرده‌ایم عملکرد و دستاوردهای ستاد را در ارتباط با هر یک از این اهداف بررسی و ارائه کنیم.
وی افزود: هدف از این بررسی، صرفاً ارائه گزارش عملکرد نیست، بلکه تلاش داریم با استفاده از دیدگاه‌ها و نظرات استادان و اعضای شورای مربوط، زمینه ارتقای برنامه‌ها و اصلاح مسیر توسعه علوم شناختی را فراهم کنیم.
دبیر ستاد توسعه علوم و فناوری‌های شناختی ادامه داد: خوشبختانه در بخش‌های مختلف سند، دستاوردهای مناسبی حاصل شده است؛ البته میزان تحقق اهداف و پیشرفت برنامه‌ها یکسان نیست و برخی حوزه‌ها نسبت به سایر بخش‌ها پیشرفت بیشتری داشته‌اند.
وی تأکید کرد: نکته مهم این است که هیچ‌یک از برنامه‌های پیش‌بینی‌شده در سند مغفول نمانده و تمامی آنها به نحوی در جریان فعالیت‌های ستاد قرار داشته‌اند. با این حال، همچنان برای دستیابی به وضعیت مطلوب و تحقق کامل اهداف، نیازمند ادامه فعالیت‌ها و تقویت برخی ظرفیت‌ها هستیم.
بازنگری سند برای شفاف‌سازی نیازهای کشور
پورعباسی در پاسخ به این پرسش که با توجه به نتایج اجرای سند، آیا بازنگری در آن در دستور کار قرار گرفته است؟ گفت: بنا بر این است که سند توسعه علوم و فناوری‌های شناختی با توجه به نکات و دیدگاه‌هایی که اعضا و استادان مطرح کرده‌اند، مورد بازنگری قرار گیرد.
وی افزود: به نظر می‌رسد در جریان این بازنگری، نیازها و اولویت‌های کشور در حوزه علوم شناختی با شفافیت بیشتری نسبت به گذشته مشخص خواهد شد و می‌توان برنامه‌ها را متناسب با این نیازها تنظیم کرد.
دبیر ستاد توسعه علوم و فناوری‌های شناختی با تأکید بر ضرورت حرکت از ظرفیت‌سازی عمومی به سمت پاسخ‌گویی به نیازهای مشخص کشور اظهار کرد: در دوره نخست توسعه علوم شناختی، بخش مهمی از فعالیت‌ها معطوف به ایجاد زیرساخت‌ها، تربیت نیروی انسانی و تولید و بومی‌سازی دانش بود، اما در ادامه مسیر باید توجه بیشتری به کاربردی‌سازی دستاوردها و حل مسائل اولویت‌دار کشور داشته باشیم.
نوپا بودن زیست‌بوم علوم شناختی؛ چالش اصلی اجرای سند
پورعباسی در پاسخ به سوالی دیگر درباره چالش های اجرایی سازی سند، نوپا بودن حوزه علوم شناختی در کشور را یکی از مسائل اصلی اجرای سند دانست و گفت: شاید نتوان از این موضوع به‌عنوان یک مشکل یاد کرد، اما واقعیت این است که علوم شناختی در کشور ما، به‌ویژه در شکل سازمان‌یافته و ساختارمندی که امروز شاهد آن هستیم، حوزه‌ای نسبتاً جدید محسوب می‌شود.
وی توضیح داد: زیست‌بوم سازمان‌یافته علوم شناختی در ایران حدود ۱۵ سال قدمت دارد و طبیعی است که نتوان انتظار داشت در این مدت تمامی ظرفیت‌ها شکل گرفته و همه اهداف محقق شده باشند.
دبیر ستاد توسعه علوم و فناوری‌های شناختی تصریح کرد: هنوز تا رسیدن به یک زیست‌بوم بالغ که بتواند تمامی نیازهای کشور را در حوزه علوم شناختی پاسخ دهد، فاصله داریم. با این حال، ارزیابی ما این است که مسیر طی‌شده در مجموع مسیر درستی بوده و ظرفیت‌های ارزشمندی در کشور ایجاد شده است.
پورعباسی با اشاره به چشم‌انداز توسعه این حوزه افزود: امیدواریم در افق ۱۵ سال آینده بتوانیم به بخش عمده‌ای از اهداف تعیین‌شده در حوزه علوم و فناوری‌های شناختی دست پیدا کنیم و زیست‌بومی توانمندتر و بالغ‌تر داشته باشیم.
ضرورت هماهنگی نهادی برای توسعه علوم شناختی
وی با اشاره به ماهیت میان‌رشته‌ای علوم شناختی و گستردگی دستگاه‌های مرتبط با این حوزه اظهار کرد: یکی از موضوعاتی که باید در ادامه مسیر مورد توجه قرار گیرد، تقویت هماهنگی میان نهادهای مختلف و تعیین جایگاه علوم شناختی در نظام حکمرانی کشور است.
پورعباسی افزود: علوم شناختی را نباید صرفاً یک حوزه علمی یا فناورانه در نظر گرفت، بلکه این حوزه ظرفیت آن را دارد که به یکی از مؤلفه‌های مؤثر در حکمرانی کشور تبدیل شود.
به گفته وی، گستردگی حوزه‌های مرتبط با علوم شناختی و نقش دستگاه‌های اجرایی متعدد در توسعه و کاربرد آن، ضرورت تدوین یک نقشه جامع حکمرانی شناختی و تعیین جایگاه نهاد هماهنگ‌کننده را افزایش داده است.
دبیر ستاد توسعه علوم و فناوری‌های شناختی تأکید کرد: توسعه هدفمند زیرساخت‌ها، تمرکز بر نیازهای ملی، تقویت فضای کسب‌وکارهای دانش‌بنیان و فراهم کردن ابزارهای مالی مناسب از دیگر موضوعاتی است که باید در برنامه‌ریزی‌های آینده مورد توجه قرار گیرد.
مبانی فلسفی علوم شناختی؛ اولویت نخست بازنگری سند
پورعباسی درباره اولویت های بازنگری سند، توجه به مبانی فلسفی علوم شناختی را از مهم‌ترین اولویت‌های بازنگری سند عنوان کرد و گفت: یکی از موضوعات اساسی که باید در بازنگری مورد توجه قرار گیرد، مبانی فلسفی علوم شناختی است؛ زیرا این مبانی می‌توانند پشتوانه توسعه دانش و فناوری در این حوزه باشند.
وی افزود: علوم شناختی دارای مبانی فلسفی عمیقی است و توسعه این حوزه نباید صرفاً به جنبه‌های علمی و فناورانه محدود شود. لازم است در سیاستگذاری و برنامه‌ریزی، ابعاد مبنایی و فلسفی نیز مورد توجه قرار گیرد.
دبیر ستاد توسعه علوم و فناوری‌های شناختی با اشاره به اهمیت بومی‌سازی دانش شناختی تصریح کرد: توجه به مبانی فلسفی و توسعه مفاهیم متناسب با نیازها و ظرفیت‌های کشور می‌تواند در شکل‌گیری رویکردی جامع‌تر نسبت به علوم شناختی مؤثر باشد.
وی همچنین بر ضرورت پیوند میان مبانی نظری، توسعه فناوری و کاربردهای اجتماعی علوم شناختی تأکید کرد و گفت: در بازنگری سند باید این موضوعات در ارتباط با یکدیگر دیده شوند تا مسیر توسعه علوم شناختی از پشتوانه نظری و علمی مناسب برخوردار باشد.
تاب‌آوری شناختی؛ اولویت راهبردی متناسب با شرایط کشور
پورعباسی با اشاره به تحولات و شرایط کنونی کشور اظهار کرد: پس از توجه به مبانی فلسفی، یکی از حوزه‌های اولویت‌دار، مسئله تاب‌آوری شناختی است که باید متناسب با شرایط روز کشور در برنامه‌های آینده مورد توجه ویژه قرار گیرد.
وی افزود: تحولات سال‌های اخیر و اهمیت روزافزون مؤلفه‌های شناختی در حوزه‌های اجتماعی، امنیتی و حکمرانی نشان می‌دهد که توسعه دانش و فناوری‌های شناختی باید با نیازهای راهبردی کشور پیوند بیشتری پیدا کند.
دبیر ستاد توسعه علوم و فناوری‌های شناختی تأکید کرد: تاب‌آوری شناختی از جمله موضوعاتی است که ظرفیت آن را دارد تا در بازنگری سند به‌عنوان یکی از محورهای مهم و اولویت‌دار مورد توجه قرار گیرد.
پورعباسی با اشاره به ضرورت بهره‌گیری از ظرفیت پژوهشگران و متخصصان علوم شناختی در این زمینه گفت: باید بتوانیم از ظرفیت علمی و فناورانه ایجادشده در کشور برای پاسخ‌گویی به مسائل جدید استفاده کنیم و برنامه‌های توسعه این حوزه را متناسب با تحولات و نیازهای ملی پیش ببریم.
شکل‌گیری زیست‌بومی با ۹ هزار پژوهشگر و ۶۰ محصول تجاری‌شده
دبیر ستاد توسعه علوم و فناوری‌های شناختی در تشریح بخشی از دستاوردهای ۱۵ سال فعالیت این حوزه اظهار کرد: در این مدت، مجموعه‌ای از ظرفیت‌های علمی، پژوهشی و فناورانه در کشور شکل گرفته که می‌تواند پشتوانه توسعه آینده علوم شناختی باشد.
وی افزود: بر اساس برآوردهای انجام‌شده، اکنون حدود ۹ هزار پژوهشگر در حوزه علوم شناختی فعالیت دارند و نزدیک به ۹۰۰ تا هزار فناور نیز در این زیست‌بوم حضور دارند.
پورعباسی ادامه داد: در حوزه توسعه فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان نیز دست‌کم ۶۰ شرکت فناور فعال هستند و حدود ۶۰ محصول تجاری‌شده در بازار وجود دارد.
وی با اشاره به توسعه زیرساخت‌های پژوهشی گفت: در حال حاضر ۷۴ آزمایشگاه در بستر شبکه آزمایشگاهی کشور فعالیت می‌کنند که با برخورداری از حدود ۶۰۰ دستگاه و تجهیز تخصصی، خدمات مورد نیاز پژوهشگران علوم و فناوری‌های شناختی را ارائه می‌دهند.
دبیر ستاد توسعه علوم و فناوری‌های شناختی همچنین به جایگاه علمی ایران در این حوزه اشاره کرد و افزود: ایران در مجموع حوزه علوم شناختی در جایگاه نوزدهم جهان قرار دارد و در منطقه خاورمیانه نیز رتبه نخست را به خود اختصاص داده است.
وی با بیان اینکه جایگاه جهانی ایران پیش‌تر رتبه هفدهم بوده است، اظهار کرد: حفظ و ارتقای این جایگاه نیازمند توجه بیشتر به توسعه ظرفیت‌های علمی، حمایت از پژوهشگران و تقویت زیرساخت‌های تخصصی است.
ضرورت عبور از ظرفیت‌سازی به سمت پاسخ‌گویی به نیازهای ملی
پورعباسی در جمع‌بندی وضعیت توسعه علوم شناختی در کشور گفت: طی ۱۵ سال گذشته، فعالیت‌های قابل توجهی در زمینه نهادسازی، توسعه زیرساخت‌ها، تربیت نیروی انسانی، تولید دانش و حمایت از فناوری‌های شناختی انجام شده است.
وی افزود: با وجود این دستاوردها، نباید تصور کرد که زیست‌بوم علوم شناختی به مرحله بلوغ کامل رسیده است. هنوز برای پاسخ‌گویی به تمامی نیازهای کشور به توسعه ظرفیت‌ها و تقویت همکاری‌های نهادی نیاز داریم.
دبیر ستاد توسعه علوم و فناوری‌های شناختی خاطرنشان کرد: بازنگری سند می‌تواند فرصتی برای استفاده از تجربیات گذشته، شناسایی دقیق‌تر نیازهای کشور و تعیین اولویت‌های جدید باشد.
وی تأکید کرد: امیدواریم با بهره‌گیری از دیدگاه‌های استادان و متخصصان و با توجه به ظرفیت‌هایی که تاکنون ایجاد شده است، بتوانیم مسیر توسعه علوم و فناوری‌های شناختی را با تمرکز بیشتری بر مسائل اولویت‌دار کشور ادامه دهیم.
انتهای پیام/
