نرخ اشتغال دانش‌آموختگان به ۴۸ درصد رسید/ سهم لرزان زنان از صندلی‌های مدیریتی و اجرایی

به گزارش خبرگزاری آنا، بر اساس جدیدترین آمار موسسه پژوهش و برنامه‌ریزی آموزش عالی، تازه‌ترین نتایج حاصل از پایش وضعیت اشتغال دانش‌آموختگان دانشگاهی در سال تحصیلی ۱۴۰۱-۱۴۰۰، از چالش‌های جدی در جذب تحصیل‌کرده‌ها به بازار کار حکایت دارد.

 با توجه به اینکه بخش قابل‌توجهی از دانش‌آموختگان آموزش عالی به دلایل مختلف شاغل نیستند، بررسی وضعیت اشتغال این گروه اهمیت زیادی دارد. بر اساس آخرین آمار رسمی مرکز آمار ایران، نرخ مشارکت اقتصادی دانش‌آموختگان آموزش عالی حدود ۵۴ درصد است؛ به بیان دیگر، تقریباً نیمی از فارغ‌التحصیلان دانشگاهی در زمره شاغلان قرار نمی‌گیرند. البته باید توجه داشت که نرخ مشارکت اقتصادی با نرخ اشتغال یکسان نیست و نمی‌توان آن را معکوس نرخ بیکاری تلقی کرد.

مبنای تشخیص وضعیت اشتغال دانش‌آموختگان در این گزارش، ثبت سابقه پرداخت کسورات در صندوق‌های بیمه‌ای است؛ از جمله سازمان تأمین اجتماعی برای شاغلان مشمول قانون کار و صندوق بازنشستگی کشوری برای کارکنان دولت. با این حال، افرادی که در بخش‌های مختلف مشغول به کار هستند، اما سابقه بیمه‌ای در این دو نظام ندارند، در آمار رسمی به‌عنوان شاغل ثبت نمی‌شوند. از این‌رو، برای برآورد دقیق‌تر وضعیت اشتغال باید سهم اقتصاد غیررسمی را نیز در نظر گرفت.

برآورد‌های انجام‌شده از سوی اقتصاددانان نشان می‌دهد سهم بخش غیررسمی از کل اشتغال کشور قابل توجه است. به‌عنوان مثال، برخی مطالعات سهم این بخش را در سال ۱۳۸۲ حدود ۲۸ درصد برآورد کرده‌اند و این رقم در سال ۱۳۹۵ به بیش از ۳۳ درصد رسیده است. در عین حال، بررسی‌ها نشان می‌دهد تنها حدود ۶ درصد از شاغلان بخش غیررسمی دارای مدرک تحصیلی بالاتر از دیپلم هستند.

با توجه به اینکه احتمال اشتغال در بخش غیررسمی با افزایش سطح تحصیلات کاهش می‌یابد، می‌توان برآورد کرد که حدود ۲ درصد از دارندگان مدارک تحصیلی بالاتر از دیپلم در این بخش فعالیت دارند؛ بنابراین تقریباً ۶.۵ درصد از دانش‌آموختگان آموزش عالی احتمالاً در بخش غیررسمی شاغل‌اند و این میزان باید به برآورد‌های حاصل از پیمایش‌ها افزوده شود.

پیمایش انجام‌شده درباره وضعیت دانش‌آموختگان بر اساس اطلاعات ثبت‌شده مربوط به فارغ‌التحصیلان سال‌های تحصیلی ۱۴۰۰ تا ۱۴۰۱ است؛ بنابراین وضعیت اعلام‌شده درباره آنان در سال ۱۴۰۳ منعکس‌کننده شرایط آنها در زمان اجرای این پیمایش است و ممکن است برخی از این افراد در این فاصله زمانی به مقاطع تحصیلی بالاتر راه یافته باشند. به همین دلیل، در تحلیل نتایج لازم است گروه و رشته تحصیلی آخر دانش‌آموختگان مورد توجه قرار گیرد، زیرا احتمال تغییر مسیر تحصیلی برای بخشی از آنان وجود دارد.

۵۲ درصد فارغ‌التحصیلان در صف انتظار اشتغال

براساس داده‌های آماری استخراج شده از این گزارش، از مجموع ۴۰۹ هزار و ۸۷۶ دانش‌آموخته در بازه زمانی مورد بررسی، تنها ۱۹۵ هزار و ۴۵۶ نفر موفق به ورود به بازار کار شده‌اند. این ارقام نشان‌دهنده آن است که نسبت اشتغال در میان فارغ‌التحصیلان دانشگاهی حدود ۴۷.۶۹ درصد است.

در مقابل، آمار‌ها نشان می‌دهد که ۵۲.۳۱ درصد از این افراد در ردیف «غیرشاغلین» قرار گرفته‌اند. این گروه شامل افرادی است که یا در جست‌وجوی کار بوده و موفق به استخدام نشده‌اند و یا به دلایل مختلف از جمله ادامه تحصیل در مقاطع بالاتر یا عدم تمایل، در زمره جمعیت غیرفعال اقتصادی قرار دارند.

این گزارش که به روش ردیابی وضعیت اشتغال تهیه شده است، بر ضرورت بازنگری در سیاست‌های اشتغال‌زایی و انطباق بیشتر رشته‌های دانشگاهی با نیاز‌های بازار کار تأکید دارد. طبق نمودار‌های ارائه شده، نرخ اشتغال زیر ۵۰ درصدی نشان می‌دهد که همچنان بیش از نیمی از ظرفیت نیروی انسانی متخصص کشور در عرصه تولید و خدمات رسمی به‌کار گرفته نشده است.

شکاف ۱۷ درصدی اشتغال میان دانشجویان شهریه‌پرداز و رایگان

نکته قابل‌توجه در این گزارش، تفاوت فاحش نرخ اشتغال بر اساس نوع پرداخت شهریه است. آمار‌ها حاکی از آن است که فارغ‌التحصیلان شهریه‌پرداز (شامل دانشگاه‌های پیام‌نور، علمی-کاربردی، غیرانتفاعی و نوبت دوم) با نرخ اشتغال ۵۴.۵۲ درصد، وضعیت به‌مراتب بهتری نسبت به دانش‌آموختگان تحصیل رایگان دارند. نرخ اشتغال در میان دارندگان سهمیه تحصیل رایگان تنها ۳۷.۲۵ درصد ثبت شده است.

همچنین در بخش مقایسه نوع دانشگاه، دانش‌آموختگان دانشگاه‌های دولتی با نرخ اشتغال ۴۷.۹۸ درصد، عملکرد بهتری نسبت به بخش غیردولتی با نرخ ۴۵.۳۹ درصد داشته‌اند.

این آمار نشان می‌دهد که در حال حاضر بیش از نیمی از فارغ‌التحصیلان دانشگاهی (معادل ۵۲.۳۱ درصد) در زمره غیرشاغلین قرار دارند که ضرورت انطباق بیشتر رشته‌های تحصیلی، به‌ویژه در بخش روزانه و رایگان، با نیاز‌های واقعی بازار کار را بیش از پیش نمایان می‌کند.

رابطه مستقیم مدرک تحصیلی با اشتغال؛ دکتری تخصصی در صدر شاغلین

بر اساس داده‌های سال تحصیلی ۱۴۰۱-۱۴۰۰، دکتری تخصصی (PhD) با نرخ اشتغال ۷۶.۶۲ درصد، بالاترین میزان جذب در بازار کار را به خود اختصاص داده است. در مقابل، کمترین نرخ اشتغال متعلق به مقطع کاردانی با ۳۹.۲۴ درصد و مقطع کارشناسی با ۴۴.۷۴ درصد است.

این گزارش حاکی است که بیش از ۵۵ درصد از فارغ‌التحصیلان دوره کارشناسی موفق به پیدا کردن شغل نشده‌اند، در حالی که در مقاطع ارشد و دکتری حرفه‌ای، نرخ اشتغال به بالای ۶۲ درصد می‌رسد. این آمار نشان‌دهنده تمرکز بازار کار رسمی بر جذب نیرو‌های با تحصیلات تکمیلی است.

پیشتازی فارغ‌التحصیلان علوم پزشکی در بازار کار/ هنر در بن‌بست اشتغال

رشته‌های علوم پزشکی با نرخ اشتغال ۷۱.۶۲ درصد، موفق‌ترین گروه در جذب سرمایه‌های انسانی به بازار کار هستند. در مقابل، فارغ‌التحصیلان گروه هنر با نرخ اشتغال تنها ۲۴.۵۵ درصد، بدترین وضعیت را در میان تمامی گروه‌ها تجربه می‌کنند؛ به طوری که بیش از ۷۵ درصد از دانش‌آموختگان این رشته خارج از بازار کار رسمی قرار دارند.

وضعیت اشتغال در علوم انسانی ۵۱.۱۱ درصد (بالاتر از میانگین کل)، فنی و مهندسی ۴۳.۰۱ درصد، کشاورزی و دامپزشکی: ۳۴.۶۷ درصد و علوم پایه ۳۷.۴۱ درصد است. 

تضمین ۱۰۰ درصدی اشتغال در دانشگاه فرهنگیان / بن‌بست شغلی در دانشگاه‌های فنی و حرفه‌ای

نوع دانشگاه محل تحصیل، نقشی تعیین‌کننده در ورود به بازار کار دارد.

بر اساس این گزارش، دانشگاه فرهنگیان با نرخ اشتغال خیره‌کننده ۹۹.۹۳ درصد، در صدر تمام زیرنظام‌های آموزشی قرار دارد. پس از آن، دانش‌آموختگان وزارت بهداشت با ۷۱.۰۰ درصد و دانشگاه جامع علمی-کاربردی با ۶۴.۴۴ درصد، بیشترین میزان جذب در بازار کار را داشته‌اند.

در نقطه مقابل، بحرانی‌ترین وضعیت متعلق به دانشگاه فنی و حرفه‌ای است که تنها ۱۷.۴۷ درصد از فارغ‌التحصیلان آن شاغل شده‌اند. همچنین دانشگاه‌های زیرمجموعه وزارت علوم (جامع و تخصصی) با نرخ اشتغال ۳۴.۳۲ درصد، عملکردی پایین‌تر از میانگین کشوری (۴۷.۶۹٪) ثبت کرده‌اند.

وضعیت اشتغال در دانشگاه پیام‌نور ۴۰.۰۹ درصد، موسسات غیرانتفاعی ۴۵.۳۹ درصد و سایر دستگاه‌های اجرایی ۴۹.۹۲ درصد است.

پیشتازی آموزش‌های مجازی و فراگیر در اشتغال/ وضعیت نامناسب فارغ‌التحصیلان دوره «شبانه»

سبک‌های نوین آموزشی گوی سبقت را در جذب بازار کار از دوره‌های سنتی ربوده‌اند. بر اساس این داده‌ها، فارغ‌التحصیلان دوره‌های نیمه‌حضوری با نرخ اشتغال ۷۹.۰۷ درصد و دوره‌های الکترونیکی (مجازی) با ۷۷.۲۹ درصد، در رتبه‌های نخست اشتغال قرار دارند. همچنین دانش‌آموختگان دوره فراگیر با نرخ ۷۸.۷۸ درصد موفقیت بالایی در ورود به بازار کار داشته‌اند.

در مقابل، کمترین میزان اشتغال متعلق به فارغ‌التحصیلان نوبت دوم (شبانه) با نرخ تنها ۲۷.۴۳ درصد است. همچنین نرخ اشتغال در دوره‌های روزانه (رایگان) حدود ۴۷.۶۲ درصد گزارش شده است که نشان می‌دهد بیش از نیمی از فارغ‌التحصیلان این دوره همچنان خارج از بازار کار رسمی هستند.

نرخ اشتغال در دوره‌های نیمه‌حضوری ۷۹.۰۷٪، فراگیر ۷۸.۷۸٪، الکترونیکی ۷۷.۲۹٪، پردیس ۵۸.۲۴٪، روزانه ۴۷.۶۲٪ و شبانه ۲۷.۴۳٪ است.

رشته‌های «تعلیم و تربیت» در صدر اشتغال/ بحران کار در علوم تجربی، ریاضی و آمار

 پایش داده‌های رشته‌های تحصیلی نشان می‌دهد که بازار کار کشور تمایل بسیار بالایی به جذب فارغ‌التحصیلان حوزه آموزش و بهداشت دارد.

طبق آمار سال تحصیلی ۱۴۰۱-۱۴۰۰، رشته‌های گروه «تعلیم و تربیت» با نرخ اشتغال ۶۸.۵۱ درصد و گروه «بهداشت و سلامت» با ۶۶.۴۷ درصد، موفق‌ترین عملکرد را در جذب دانش‌آموختگان داشته‌اند. همچنین گروه «کسب و کار، مدیریت و حقوق» با نرخ ۵۴.۰۸ درصد بالاتر از میانگین کشوری قرار گرفته است.

در مقابل، فارغ‌التحصیلان گروه «علوم تجربی، ریاضی و آمار» با نرخ اشتغال بسیار پایین ۳۱.۶۰ درصد، با چالش جدی برای ورود به بازار کار مواجه هستند. وضعیت در گروه‌های «فناوری اطلاعات و ارتباطات (ICT)» با ۳۷.۹۶ درصد و «هنر» با ۳۲.۶۹ درصد نیز حکایت از اشباع یا عدم انطباق این رشته‌ها با نیاز‌های بازار کار رسمی دارد.

 نرخ اشتغال در  تعلیم و تربیت ۶۸.۵٪، بهداشت و سلامت ۶۶.۴٪، مدیریت و حقوق: ۵۴.۰٪، مهندسی و تولید: ۴۱.۵٪ و علوم تجربی و ریاضی ۳۱.۶٪ است. 

شکاف جنسیتی در بازار کار دانشگاهی؛ پیشتازی زنان در علوم پزشکی و بحران اشتغال در گروه هنر

تحلیل آمار اشتغال دانش‌آموختگان سال تحصیلی ۱۴۰۱-۱۴۰۰ نشان‌دهنده تفاوت‌های معنادار در جذب فارغ‌التحصیلان زن و مرد به تفکیک گروه‌های تحصیلی است.

بر اساس این داده‌ها، کمترین نرخ اشتغال در هر دو گروه زنان و مردان، متعلق به دانش‌آموختگان گروه «هنر» است. پس از آن، فارغ‌التحصیلان زن در گروه «کشاورزی و دامپزشکی» کمترین سهم را از بازار کار رسمی به خود اختصاص داده‌اند.

نکته قابل توجه در این گزارش، وضعیت مطلوب فارغ‌التحصیلان مرد در گروه «کشاورزی و دامپزشکی» است که با نرخ اشتغال ۵۴.۸۹ درصد، عملکردی بالاتر از میانگین کشوری ثبت کرده‌اند.

همچنین در بخش «علوم پزشکی»، یک پدیده استثنایی مشاهده می‌شود؛ در حالی که در اکثر رشته‌ها نرخ اشتغال مردان بالاتر است، در علوم پزشکی نسبت اشتغال زنان دانش‌آموخته از مردان پیشی گرفته است که نشان‌دهنده تقاضای بالای بازار کار به تخصص بانوان در این حوزه است.

سهم لرزان زنان در مقطع کاردانی و چالش اشتغال دکتری حرفه‌ای برای مردان

 کمترین میزان اشتغال در میان زنان متعلق به فارغ‌التحصیلان مقطع کاردانی است که نشان‌دهنده محدودیت فرصت‌های شغلی برای بانوان در این سطح تحصیلی است.

در مقابل، آمار‌ها نشان می‌دهد که در میان آقایان، برخلاف انتظار، کمترین نسبت اشتغال به دانش‌آموختگان دوره دکتری حرفه‌ای مربوط می‌شود. این موضوع می‌تواند نشان‌دهنده چالش‌های خاص جذب در بازار کار یا طولانی‌تر بودن فرآیند ورود به اشتغال رسمی در این مقطع تحصیلی برای مردان باشد.

نرخ اشتغال مردان ۱.۷ برابر زنان در هر دو بخش دولتی و غیردولتی

بررسی آمار‌های اشتغال دانش‌آموختگان سال ۱۴۰۱-۱۴۰۰ نشان می‌دهد که فارغ از نوع دانشگاه (دولتی یا غیردولتی)، مردان سهم بسیار بیشتری از بازار کار رسمی کشور را به خود اختصاص داده‌اند.

بر اساس داده‌های این نمودار، در بخش دولتی، نرخ اشتغال مردان ۵۶.۱۰ درصد است، در حالی که این رقم برای زنان تنها ۳۹.۴۳ درصد ثبت شده است. این تفاوت در بخش غیردولتی نیز با الگوی مشابهی تکرار شده است؛ به طوری که نرخ اشتغال مردان ۵۸.۵۵ درصد و نرخ اشتغال زنان تنها ۳۲.۴۹ درصد است.

نکته قابل تأمل در این آمار، وضعیت بحرانی‌تر اشتغال زنان در بخش غیردولتی است که نشان می‌دهد بیش از ۶۷ درصد از دانش‌آموختگان زن در این بخش، خارج از اشتغال رسمی قرار دارند.

خلاصه آمار اشتغال بر اساس جنسیت و بخش به ترتیب شامل مردان (غیردولتی) ۵۸.۵۵٪ (بالاترین میزان اشتغال)، مردان (دولتی) ۵۶.۱۰٪، زنان (دولتی) ۳۹.۴۳٪ و زنان (غیردولتی) ۳۲.۴۹٪ (پایین‌ترین میزان اشتغال) است.