کنترل هوشمند مرز دیجیتال، کمتر از صیانت از تنگه هرمز نیست؛ غافل نشوید!

سیاوش مسلمی، رئیس سازمان بسیج دانش‌آموزی در یادداشتی اختصاصی برای خبرگزاری آنا نوشت: در دکترین امنیتی و دفاعی معاصر، فضای سایبر دیگر صرفاً یک بستر ارتباطی نیست، بلکه به‌طور رسمی به‌عنوان «قلمرو پنجم نبرد» در کنار زمین، هوا، دریا و فضا شناخته می‌شود. در این عرصه جدید، خطوط مقدم جبهه در لایه‌های پیچیده داده‌ها و شبکه‌های ارتباطی امتداد یافته‌اند. برای درک عمق این مسئله در کشور، نگاهی به آمارهای نفوذ دیجیتال در سال۱۴۰۴ تصویر روشنی به ما می‌دهد؛ زمانی که ضریب نفوذ اینترنت به حدود ۷۵ درصد تا ۸۰ درصد، ضریب نفوذ تلفن همراه به بیش از ۱۳۰ درصد! و سهم گوشی‌های هوشمند از این بازار به بیش از ۸۵ درصد رسیده است. این ارقام نشان‌دهنده یک جامعه به‌شدت متصل است که در آن ده‌ها میلیون دستگاه به‌صورت شبانه‌روزی در حال تبادل داده با شبکه‌های جهانی هستند. از منظر تحلیل ریسک، هرچه این ضریب نفوذ و وابستگی بالاتر باشد، سطح مقطع آسیب‌پذیری ملی در زمان بروز بحران‌های سخت به ویژه جنگ گسترده‌تر خواهد بود.

در این میان، گوشی‌های هوشمند نقشی محوری ایفا می‌کنند. این دستگاه‌ها دیگر صرفا ابزاری برای مکالمه نیستند، بلکه مجموعه‌ای از حسگرهای پیشرفته و رایانه‌های جیبی قدرتمندی محسوب می‌شوند که به‌طور پیوسته در حال تولید داده‌اند. حتی در صورت عدم استفاده مستقیم کاربر، سرویس‌های پایه سیستم‌عامل‌ها به‌صورت پس‌زمینه اطلاعاتی نظیر موقعیت مکانی دقیق، شبکه‌های وای‌فای اطراف، الگوی جابه‌جایی‌ها، مخاطبین و تله‌متری دستگاه را جمع‌آوری کرده و به سرورهای مبدأ ارسال می‌کنند. در ادبیات امنیتی، به این اطلاعات «متادیتا» یا فراداده می‌گویند. اگرچه سیستم‌های رمزنگاری ممکن است مانع از دسترسی به محتوای پیام‌ها شوند، اما واقعیت پنهان این است که متادیتا اغلب از خود محتوا ارزشمندتر است. در رویکرد مدرن نیازی به شنود مکالمات نیست؛ کشف اینکه چه کسی، در چه زمانی، از کجا و با چه کسی ارتباط برقرار کرده است، برای ترسیم یک نقشه اطلاعاتی جامع کفایت می‌کند.

ارزش واقعی این متادیتا زمانی آشکار می‌شود که در مقیاس کلان و توسط الگوریتم‌های پیشرفته هوش مصنوعی پردازش شود. با استفاده از تکنیک‌های آنالیزهای گرافی، تحلیلگران اطلاعاتی قادرند «گراف رفتاری» دقیقی از تک‌تک کاربران و در نهایت کل جامعه هدف بسازند. این گراف‌ها می‌توانند شبکه‌های ارتباطی پنهان، مسیرهای پرتکرار لجستیکی، محل تجمع نیروهای متخصص و نقاط حساس استراتژیک را که در حالت عادی مخفی هستند، به‌وضوح آشکار کنند. در زمان صلح، این داده‌ها سوخت موتور اقتصاد دیجیتال و تبلیغات هدفمند هستند، اما در شرایط جنگی، همین دستگاه‌های متصل به شبکه‌های خارجی، به شبکه‌ای از حسگرهای جاسوسی رایگان برای دشمن تبدیل می‌شوند که به‌صورت بلادرنگ وضعیت میدانی را گزارش می‌دهند.

وابستگی بی‌قیدوشرط ایران در شرایط جنگی به اینترنت جهانی که پروژه نظامی دولت تروریستی آمریکاست، امنیت ملی را در چهار بعد کلیدی با تهدیدات بنیادین مواجه می‌سازد. نخستین بعد، جاسوسی و نشت اطلاعات است که پیش‌تر به آن اشاره شد. بعد دوم، تهدیدات مستقیم نظامی است؛ جایی که تحلیل داده‌های تجمعی می‌تواند برای شناسایی تراکم جمعیتی، ردگیری جابه‌جایی یگان‌ها و حتی هدایت تسلیحات هوشمند مورد استفاده قرار گیرد. بعد سوم، خرابکاری سایبری است. اینترنت جهانی اصلی‌ترین بستر برای نفوذ و انتقال کدهای مخرب و بهره‌برداری از آسیب‌پذیری‌های ناشناخته است که می‌تواند زیرساخت‌های حیاتی مانند شبکه‌های برق، پالایشگاه‌ها و سیستم‌های حمل‌ونقل را فلج کند. بعد چهارم نیز به عملیات روانی اختصاص دارد؛ در شرایط ملتهب جنگ، جریان آزاد داده‌ها در پلتفرم‌های خارجی به دشمن اجازه می‌دهد تا با انتشار شایعات هدفمند، اخبار جعلی و محتوای دستکاری‌شده مبتنی بر هوش مصنوعی، افکار عمومی را مهندسی کرده و انسجام ملی را از درون متلاشی کند.

در چنین کارزاری، مرزهای دیجیتال نیز امروزه به‌عنوان «تنگه هرمز سایبری» کشور عمل می‌کنند. در جنگ‌های نسل جدید، داده‌ها و اطلاعات به اندازه نفت، استراتژیک و حیاتی شده‌اند؛ کنترل هوشمند این مرزها به معنای توانایی تفکیک ترافیک مجاز از غیرمجاز، شناسایی و خنثی‌سازی تهدیدات سایبری، جلوگیری از نشت اطلاعات حساس و حفظ تداوم خدمات حیاتی در شرایط بحران است.

همان‌طور که ایران اسلامی نمی‌پذیرد کنترل فیزیکی تنگه هرمز را به نیروهای بیگانه واگذار کند، در عصر دیجیتال نیز واگذاری کنترل مرزهای سایبری به پلتفرم‌ها و زیرساخت‌های خارجی، به معنای تسلیم «حاکمیت داده‌ای» و «استقلال عملیاتی» کشور است.

دقیقاً همان‌گونه که ایران با تسلط بر تنگه هرمز، امنیت انرژی منطقه را تضمین می‌کند، با کنترل هوشمند مرزهای دیجیتال نیز باید امنیت اطلاعاتی و سایبری خود را با قطع ارتباط سیستم‌های آلوده داخلی با سرورهای فرماندهی و کنترل مهاجمان در برابر تهدیدات نامتقارن جنگ‌های آینده تضمین نماید. و این موضوع یک ضرورت قطعی دفاعی است.

با این وجود، از منظر تخصصی، قطع کور، کامل و بی‌برنامه اینترنت یک راه‌حل جامع محسوب نمی‌شود، زیرا می‌تواند با مختل کردن زنجیره تامین، خدمات بهداشت و درمان، امدادرسانی و نظام بانکی، کشور را دچار خودتحریمی و فلج داخلی کند.

دقیقاً در همین نقطه است که ضرورت استراتژیک ایجاد و تقویت یک معماری تاب‌آور و مستقل تحت عنوان «شبکه ملی اطلاعات» خودنمایی می‌کند. مبحثی که بارها و بارها مورد انتظار موکد رهبر شهید انقلاب هم بود.

فلسفه وجودی چنین شبکه‌ای، انزواطلبی دیجیتال در زمان صلح نیست، بلکه تضمین تداوم کارکرد خدمات حیاتی کشور در صورت قطع ارادی یا تحمیلی ارتباطات بین‌المللی است. شبکه‌ای که بتواند مسیریابی ترافیک داخلی را مستقل از گره‌های خارجی انجام دهد، مانع از فروپاشی سیستم‌های دولت الکترونیک و اقتصاد داخلی در روزهای بحران خواهد شد. 

در نهایت، مدیریت فضای سایبر در دوران جنگ نیازمند یک موازنه هوشمندانه میان اقتصاد و امنیت است. هرچند محدودیت در دسترسی به اینترنت جهانی قطعاً با هزینه‌های اقتصادی همراه خواهد بود، اما در شرایطی که تمامیت ارضی و بقای ملی در خطر است، جلوگیری از نشت اطلاعات حیاتی و حفظ زیرساخت‌ها در اولویت مطلق قرار می‌گیرد. راهکار پایدار برای آینده، حرکت به سمت دستیابی به حاکمیت مطلق سایبری است. این هدف تنها با توسعه زیرساخت‌های بومی، پیاده‌سازی معماری‌های امنیتی نوین در شبکه‌های حساس و ارتقای سواد سایبری جامعه محقق می‌شود؛ رویکردی که تضمین می‌کند فضای دیجیتال به جای پاشنه آشیل، به نقطه قوت و سپر دفاعی کشور در برابر تهدیدات نوین تبدیل شود.