روستای گوجی؛ نگین پنهان بوم‌گردی در آغوش کوه سرهنگ خراسان

به گزارش خبرنگار آنا،  در حصار کوه‌های استوار و دشت‌های حاصلخیز استان خراسان رضوی، روستایی کوچک، اصیل و پرجاذبه به نام «گوجی» (یا گوجیک) آرمیده است.

این روستا واقع در شهرستان زاوه، با تلفیقی از معماری سنتی خشتی، حیات‌وحش بی‌نظیر منطقه حفاظت‌شده، قنات‌های تاریخی و فرهنگ غنی خراسانی، ظرفیتی بی‌بدیل برای توسعه اکوتوریسم، ژئوتوریسم و گردشگری کشاورزی در شرق کشور به شمار می‌رود. آسفالت شدن جاده دسترسی این روستا در سال ۱۴۰۴، نویدبخش فصل تازه‌ای برای میزبانی از طبیعت‌گردان است.

موقعیت جغرافیایی و مسیرهای دسترسی

روستای گوجی در ناحیه روستایی شمالی بخش مرکزی شهرستان زاوه (دولت‌آباد) و در دامنه‌های جنوبی «کوه سرهنگ» واقع شده است. این سکونتگاه کوهپایه‌ای در مختصات جغرافیایی 59\ 23 طول شرقی و 35\ 25' 12'عرض شمالی قرار دارد. ارتفاع این روستا از سطح دریا بیش از 1750 متر برآورد می‌شود.

فاصله‌های طلایی این روستا، دسترسی گردشگران را بسیار آسان کرده است. گوجی در فاصله 31 کیلومتری شهر تربت‌حیدریه و 27 کیلومتری شهر دولت‌آباد قرار دارد. در اطراف گوجی آبادی‌هایی چون «مرجانه» در 5 کیلومتری جنوب غربی، «سریشا» در غرب و «گلسرا» در 12 الی 13 کیلومتری جنوب شرقی قرار گرفته‌اند. 

مسیر اصلی دسترسی به گوجی از طریق روستای «کاریزک ناگهانی» حدفاصل تربت‌حیدریه تا زاوه می‌گذرد. خبر مسرت‌بخش برای گردشگران این است که مسیر شوسه 14 کیلومتری این جاده در اواخر سال 1404 به طور کامل آسفالت شده و اکنون سفری ایمن و راحت را برای خودروهای شخصی به ارمغان آورده است.

اقلیم، جغرافیا و سایه‌سار کوه سرهنگ

گوجی از نظر توپوگرافی به دو بخش کوهستانی در شمال با قله‌هایی به ارتفاع بیش از 2500 متر و دشت شیب‌دار (مخروط‌افکنه) در جنوب تقسیم می‌شود. اقلیم روستا نیمه‌خشک و سرد است که زمستان‌هایی سرد و تابستان‌هایی معتدل و نیمه‌خشک را رقم می‌زند.

«کوه سرهنگ» در شمال روستا، تنها یک پدیده زمین‌شناسی نیست. بلکه هویتی گره‌خورده با زندگی اهالی است. این کوه استوار که دامنه جنوبی آن آفتاب‌گیر و دامنه شمالی آن (به سمت دشت رخ) سایه‌گیر است، همچون سپری طبیعی روستا را در برابر بادهای سرد محافظت می‌کند. دامنه‌های این کوه در فصل بهار با رویش بوته‌زارها، به بهشتی برای دامداران و طبیعت‌گردان تبدیل می‌شود.

شبکه هیدرولوژیک روستا نیز جذابیت‌های خاص خود را دارد. رودخانه‌های فصلی متعددی (موسوم به کال) نظیر «کال سالار»، «شاهرود» (شاررو)، «قردره» و «اردج» از ارتفاعات شمالی سرچشمه گرفته و با عبور از شرق گوجی به سمت جنوب و حوزه آبریز سد شهید یعقوبی سرازیر می‌شوند که نقشی حیاتی در تغذیه آبخوان دشت دارند.

بوم‌گردی، حیات‌وحش و گردشگری کشاورزی (Agritourism)

طبیعت گوجی مقصدی رؤیایی برای علاقه‌مندان به «بیوتوریسم» و «اکوتوریسم» است. مجاورت روستا با منطقه حفاظت‌شده و شکار ممنوع ژرف، تنوع زیستی شگفت‌انگیزی ایجاد کرده است. 

- حیات جانوری: گردشگران و عکاسان حیات‌وحش می‌توانند گونه‌های ارزشمندی چون پلنگ، گرگ، شغال، روباه، بز وحشی، آهو، کل، قوچ، گراز و تشی (بزنقره) را در این اقلیم جستجو کنند. آسمان گوجی نیز جولانگاه پرندگانی نظیر شاهین (قرقی و جغنه)، عقاب، کرکس، باز، جغد، زاغ و کبک است.

- پوشش گیاهی: برای علاقه‌مندان به گیاه‌شناسی، رویش گیاهان دارویی چون کتیرا، درمنه ترکی، شاه‌تره و پونه ظرفیت بالایی محسوب می‌شود.

- مسیرهای کوه‌پیمایی: مناطقی نظیر «گیل کن» (گیل کو)، دامنه‌های «تغره اردج»، «خلارزار»، «حیاط بالا»، «دهنو»، «قردره» (قعر دره) و «باغ هادی» (آقا مرتضی)، مسیرهای فوق‌العاده‌ای برای کوه‌پیمایی سبک و روستاگردی هستند.

از سوی دیگر، دشت گوجی در جنوب روستا، بستر مناسبی برای «گردشگری کشاورزی» است. وجود چاه‌های عمیق محلی (مانند کفترخوان، شاررو، گیل کو و بهگل د رود) باعث رونق کشت محصولاتی چون زعفران، چغندر، گندم و جو شده است؛ هرچند برداشت بی‌رویه از این چاه‌ها و خشکسالی‌های اخیر، زنگ خطر افت سطح آب‌های زیرزمینی را به صدا درآورده است.

معماری پلکانی، هم‌زیستی با سنگ و آب

بافت کالبدی گوجی، متمرکز، فشرده و بسته است. خانه‌های خشتی و گلی یک‌طبقه، متناسب با شیب زمین ساخته شده‌اند. یکی از جاذبه‌های «ژئوتوریسم» (زمین‌گردشگری) روستا، ساخت برخی خانه‌ها بر روی بستر سنگلاخی و سخت‌سنگ‌ها (معروف به تروس) است. نمونه بارز آن «سرتروس گوجی» است که حمام قدیمی ده در پای آن قرار دارد.

قلب تپنده روستا، قناتی تاریخی است که مظهر آن در وسط ده قرار داشته و بومیان آن را «سرجوی» می‌نامند. جریان این آب دائمی، نمادی از حیات و طراوت در مرکز روستاست.

همچنین روستای گوجی دارای یک معدن کرومیت است که البته فعالیت‌های معدنی نیازمند رعایت اصول ایمنی است در سال 1398 ریزش این معدن منجر به حادثه برای دو نفر از کارگران شد.

مردم‌شناسی، فرهنگ و آیین‌های اصیل

گوجی ریشه در تاریخ کهن منطقه «زاوه» و تمدن خراسان بزرگ پیش و پس از حمله مغول دارد. بر اساس سرشماری سال 1395، جمعیت روستا 211 نفر بوده است (در سال 1390 این آمار 188 نفر در قالب 68 خانوار بود). متأسفانه در سال‌های اخیر روستا مهاجرفرست بوده و رشد جمعیت منفی داشته است.

مردم شیعه‌مذهب و خونگرم گوجی به زبان فارسی با گویش شیرین خراسانی سخن می‌گویند. نکته بسیار جالب در مردم‌شناسی این روستا، غلبه نام خانوادگی «کوهجانی» به معنای اهل کوهستان است. به دلیل تشابه فامیلی، بومیان برای خطاب قرار دادن یکدیگر از سنت جالب «نام پدر و اجداد» استفاده می‌کنند؛ مثلاً «مرتضی علی‌اکبر کلمندسن» (مرتضی پسر علی‌اکبر و نوه کربلایی محمدحسن).

سوغات و صنایع‌دستی:

هنر دستان زنان و مردان گوجی، سوغاتی بی‌نظیر برای گردشگران است که شامل موارد زیر می‌شود:

- پوستین‌دوزی و نمد مالی

- گلیم‌بافی، جاجیم‌بافی، قالیچه و فرش

- تولید پاپوش‌های سنتی نظیر چاروق، گیوه و کفش

- عرقچین‌دوزی، دستکش پشمی و کیسه حمام

- دوخت لباس‌های مردانه اصیل از «برک» (پشم نرم بز و گوسفند)

 گردشگری مذهبی و آیین‌های معنوی

وجود مسجد، امام‌زاده، حسینیه و مزار قدیمی روستا، ظرفیت مناسبی برای گردشگری مذهبی ایجاد کرده است. مزار روستا بر روی «تغره» تپه‌ای در مجاورت شرق روستا قرار دارد که در ایام تاسوعا و عاشورا، میعادگاه دسته‌های سینه‌زنی و زنجیرزنی اهالی است.

همچنین در جنوب غربی ده و در مسیر باغات دهنو، قبرستان تاریخی روستا با سنگ‌قبرهای قدیمی واقع شده است. یکی از زیباترین آیین‌های اهالی، مراسم «برات» است که سه روز مانده به نیمه شعبان اجرا میشود. که مردم با حضور در قبرستان، روشن کردن شمع، ریختن آب، پخش نذورات و خواندن دعا، جلوه‌ای باشکوه از یادبود درگذشتگان را به نمایش می‌گذارند.

 زیرساخت‌ها و ضرورت نگاه ویژه سرمایه‌گذاران

روستای گوجی هم‌اکنون دارای امکانات اولیه‌ای چون برق سراسری، پوشش اینترنت، خانه بهداشت، دبستان، مخابرات، دهیاری، شورا و بقالی است. روستا فاقد دبیرستان، سیستم حمل‌ونقل عمومی ساختاریافته، آب لوله‌کشی شهری (لوله‌کشی محلی دارد) و گاز شهری است. اهالی با حفظ سنت‌های زیبا، نان خود را در تنورهای خانگی پخت می‌کنند که استشمام بوی نان محلی، خود یکی از جاذبه‌های بوم‌گردی است.

کلام آخر:

روستای گوجی با تمام سادگی‌اش، موزه‌ای زنده از هم‌زیستی انسان و طبیعت است. ظرفیت‌های اکوتوریسم، بوم‌گردی و گردشگری کشاورزی در این منطقه تاکنون مغفول مانده است. اکنون که جاده منتهی به روستا آسفالت شده است، زمان آن فرا رسیده تا با حمایت نهادهای دولتی و ورود سرمایه‌گذاران برای احداث «اقامتگاه‌های بوم‌گردی»، گوجی به یکی از قطب‌های جذاب طبیعت‌گردی و روستاگردی در تقویم گردشگران ایران تبدیل شود.

 سعید کامیابی - جغرافی دان و هیات علمی دانشگاه آزاد اسلامی واحد سمنان