نگاه رهبرشهید انقلاب به «ایران فرهنگی» فراتر از مرزهای جغرافیایی بود/ رهبر شهید تقویت زبان فارسی را شرط پیشرفت علمی و حفظ هویت فرهنگی ایران می دانستند

به گزارش خبرگزاری آنا، در ابتدای این گفت‌و‌گو، مجری برنامه با تسلیت شهادت رهبر انقلاب به جامعه علمی کشور، به نقش و توجه ویژه ایشان به پیشرفت علمی کشور اشاره کرد. دکتر کبگانیان نیز ضمن قدردانی از این تسلیت، اظهار داشت: این ضایعه را باید به خودمان تسلیت بگوییم، چرا که ایشان بار‌ها آرزوی شهادت کرده بودند و از دیگران می‌خواستند برای رسیدن به این آرزو دعا کنند.

او در ادامه به نخستین آشنایی‌ها و تعاملات خود با رهبر شهید انقلاب اشاره کرد و گفت این ارتباط به سال‌های پیش از پیروزی انقلاب اسلامی بازمی‌گردد. به گفته وی، این آشنایی‌ها ابتدا به‌صورت غیرمستقیم و در جریان دیدار با فعالان سیاسی تبعید شده شکل گرفت.

دکتر کبگانیان با اشاره به سال‌های ۱۳۵۲ و ۱۳۵۳ افزود: در آن سال‌ها برخی از روحانیون و فعالان سیاسی به شهر‌هایی مانند ایرانشهر در بلوچستان تبعید شده بودند و در جریان رفت‌وآمد‌ها و دیدار‌هایی که انجام می‌شد، زمینه آشنایی و علاقه میان نیرو‌های انقلابی شکل گرفت.

او همچنین زلزله طبس در سال ۱۳۵۶ را نقطه‌ای مهم در تعاملات نزدیک‌تر با رهبر شهید انقلاب دانست و گفت: ایشان در آن زمان، با وجود آنکه هیچ مسئولیت رسمی در کشور نداشتند، بسیج گسترده‌ای برای کمک به زلزله‌زدگان طبس سازماندهی کردند.

به گفته دکتر کبگانیان، در حالی که حکومت وقت واکنش جدی و موثری نسبت به این حادثه نشان نداد، گروه‌های زیادی از نیرو‌های انقلابی و دانشجویان برای کمک به منطقه اعزام شدند. وی افزود: ما که بیشترمان فارغ‌التحصیلان دانشگاه امیرکبیر بودیم، با امکانات اولیه مانند دستگاه جوش و ابزار‌های فنی به‌صورت جهادی به منطقه رفتیم و ماه‌ها در بازسازی و کمک به مردم فعالیت کردیم.

عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی با بیان اینکه بسیاری از نیرو‌های انقلابی پیش از انقلاب تجربه فعالیت اجرایی در ساختار رسمی کشور را نداشتند، خاطرنشان کرد: همان فعالیت‌های جهادی در طبس بعد‌ها زمینه شکل‌گیری جریان‌هایی مانند جهاد سازندگی را فراهم کرد.

او در بخش دیگری از سخنان خود به نگاه رهبر شهید انقلاب نسبت به ایران و مفهوم وطن پرداخت و گفت برخی تصور می‌کنند تأکید ایشان بر ایران پاسخی به مباحث ملی‌گرایی بوده است، اما شواهد تاریخی چیز دیگری نشان می‌دهد.

دکتر کبگانیان تصریح کرد: در همان سال‌هایی که ایشان تبعید بودند یا هیچ مسئولیتی نداشتند، عشق و علاقه عمیق خود به ایران و مردم کشور را نشان می‌دادند. برای ایشان وطن فقط خاک نبود، بلکه هم خاک و هم ملت را شامل می‌شد.

وی افزود: ایشان به ایران و ملت ایران از صمیم قلب علاقه داشتند و این علاقه را در عمل نیز نشان می‌دادند؛ حتی در مواردی حاضر بودند برای کمک به مردم جان خود را به خطر بیندازند.

بخش نخست این گفت‌و‌گو به بیان خاطرات پیش از انقلاب و نمونه‌هایی از فعالیت‌های اجتماعی و امدادی مرتبط با رهبر شهید انقلاب اختصاص داشت و قرار است در ادامه این برنامه، ابعاد دیگری از دیدگاه‌ها و خاطرات دکتر کبگانیان درباره مسائل علمی و مدیریتی کشور نیز مطرح شود.

عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی، در ادامه گفت‌وگوی خود با برنامه رهنما به تبیین نگاه رهبر شهید انقلاب به مفهوم ایران فرهنگی، اهمیت زبان فارسی و نقش فرهنگ در انتقال هویت ملی پرداخت.

معاون پژوهشی فرهنگستان علوم در این بخش با اشاره به نگاه فراتر از مرز‌های جغرافیایی به هویت ایرانی اظهار کرد: نگاه به جامعه ایرانی صرفاً محدود به مرز‌های رسمی امروز ایران نیست. بسیاری از سرزمین‌هایی که در گذشته بخشی از ایران بوده‌اند، همچنان از نظر فرهنگی با ایران پیوند دارند. 

رهبر شهید برای پرهیز از هرگونه منازعه سیاسی، از اصطلاح ایران فرهنگی استفاده می‌کردند

وی با بیان اینکه برخی مناطق تاریخی در نتیجه تحولات سیاسی از ایران جدا شده‌اند، افزود: کشور‌هایی مانند گرجستان و تاجیکستان در گذشته بخشی از حوزه تمدنی ایران بوده‌اند. برای پرهیز از هرگونه منازعه سیاسی، رهبر شهید انقلاب از اصطلاح ایران فرهنگی استفاده می‌کردند؛ مفهومی که به حوزه تمدنی و فرهنگی ایران اشاره دارد، نه مرز‌های رسمی سیاسی.

عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی در توضیح این مفهوم گفت: در بسیاری از مناطق خارج از مرز‌های کنونی ایران، آثار و نشانه‌های فرهنگ ایرانی دیده می‌شود. به عنوان نمونه، مولانا که از بزرگ‌ترین شاعران و عارفان ایرانی است، در قونیه ترکیه مدفون است و آثار بسیاری از شاعران و اندیشمندان ایرانی در مناطق مختلفی از آسیای مرکزی و دیگر کشور‌ها حضور دارد.

در نگاه رهبر شهید انقلاب، مفهوم وطن تنها به خاک محدود نمی‌شد

به گفته وی، مردم برخی از این مناطق نیز خود را بخشی از این حوزه فرهنگی می‌دانند. کبگانیان تأکید کرد که در نگاه رهبر شهید انقلاب، مفهوم وطن تنها به خاک محدود نمی‌شود، بلکه شامل ملت، فرهنگ و ریشه‌های تمدنی نیز هست.

او در ادامه به توجه ویژه رهبر شهید انقلاب به زبان فارسی اشاره کرد و گفت: در یکی از جلسات درباره موضوع علم، ایشان تأکید کردند که باید به گونه‌ای برنامه‌ریزی شود که زبان فارسی در عرصه علمی نیز تقویت شود.

دکتر کبگانیان با نقل دیدگاه رهبر شهید افزود: سال‌ها پیش در غرب به این نتیجه رسیدند که تسلط بر دیگر کشور‌ها تنها با قدرت نظامی و استفاده از توپ و تانک هزینه‌بر است، بنابراین تلاش کردند فرهنگ خود را از طریق ابزار‌هایی مانند زبان به جهان منتقل کنند. در این چارچوب، ترویج زبان انگلیسی به یکی از ابزار‌های مهم نفوذ فرهنگی تبدیل شد.

وی در عین حال تأکید کرد که یادگیری زبان‌های خارجی به خودی خود مشکل‌ساز نیست، اما زبان یکی از مهم‌ترین ابزار‌های انتقال فرهنگ به شمار می‌رود و به همین دلیل توجه به زبان فارسی اهمیت زیادی دارد.

معاون پژوهشی فرهنگستان علوم در ادامه با اشاره به جایگاه زبان فارسی در فهم متون عرفانی گفت: حتی برخی از پژوهشگران و اندیشمندان غربی معتقدند که بدون دانستن زبان فارسی، فهم عمیق آثار عرفانی مانند اشعار مولوی و حافظ ممکن نیست.

دکتر کبگانیان همچنین به پیشینه تاریخی علم در ایران اشاره کرد و گفت بسیاری از پیشرفت‌های علمی در غرب، ریشه در دانشمندان ایرانی و اسلامی دارد. وی به نقش خواجه نصیرالدین طوسی و رصدخانه مراغه در پیشرفت علوم نجوم اشاره کرد و افزود: پس از خواجه نصیر، مکتب علمی مراغه شکل گرفت و بسیاری از دانشمندان اروپایی از دستاورد‌های علمی آن بهره بردند.

او اظهار داشت که در برخی اسناد تاریخی نیز اشاره شده است که دانشمندان اروپایی خود را مدیون دانشمندان ایرانی می‌دانستند. 

توجه به زبان فارسی و هویت فرهنگی در کنار بهره‌گیری از دانش روز جهان اهمیت زیادی دارد

کبگانیان خطاب به جوانان تأکید کرد که توجه به زبان فارسی و هویت فرهنگی در کنار بهره‌گیری از دانش روز جهان اهمیت زیادی دارد و باید در برنامه‌ریزی‌های علمی و فرهنگی کشور مورد توجه قرار گیرد.

کبگانیان گفت: برخی معتقدند برای پیشرفت علمی باید زبان فارسی را کنار گذاشت یا حتی رسم‌الخط آن را تغییر داد، اما رهبر شهید انقلاب برعکس این دیدگاه تأکید داشتند که باید زبان فارسی تقویت شود تا به جای آنکه ما صرفاً ترجمه‌کننده باشیم، دیگران آثار علمی ما را ترجمه کنند.

وی سپس به خاطره‌ای از سال‌های ابتدایی انقلاب اشاره کرد و گفت: در مقطعی که تنها مسئولیت رسمی رهبر شهید انقلاب، نمایندگی امام خمینی (ره) در وزارت دفاع و نیرو‌های نظامی بود، ایشان چند نفر از ما را فراخواندند. این دیدار در اواخر سال ۱۳۵۷ یا اوایل سال ۱۳۵۸ برگزار شد.

به گفته کبگانیان، در آن جلسه رهبر شهید انقلاب از وضعیت محرومیت در استان سیستان و بلوچستان سخن گفتند و اظهار کردند که در دوران تبعید خود در آن منطقه، از نزدیک با مشکلات مردم به‌ویژه در مناطق بلوچ‌نشین آشنا شده‌اند.

او ادامه داد: ایشان گفتند در دوران زندان و مبارزه، همواره از محرومیت مردم بلوچ سخن می‌گفتیم؛ مردمی که با وجود ظرفیت‌های فراوان منطقه، از امکانات بسیار کمی برخوردار بودند.

کبگانیان با اشاره به پیشنهاد رهبر شهید انقلاب برای حضور نیرو‌های جوان در این منطقه افزود: ایشان می‌گفتند هر کس را دعوت می‌کنیم برای خدمت در آن منطقه برود، نمی‌پذیرد و همه ترجیح می‌دهند در تهران بمانند. وی گفت: در نهایت ما پذیرفتیم که برای مدتی به آن منطقه برویم. قرار بود این مأموریت شش ماه طول بکشد، اما در نهایت چهار سال در آنجا ماندیم.

کبگانیان با اشاره به فعالیت‌های اولیه خود در منطقه بیان کرد: ابتدا تلاش کردیم مشکلات فرهنگیان و معلمان را پیگیری کنیم، چرا که حقوق بسیاری از آنها عقب افتاده بود. با پیگیری‌های انجام شده، بخشی از این مشکلات برطرف شد.

او افزود که پس از مدتی رهبر شهید انقلاب تأکید کردند که فعالیت‌ها فقط محدود به مسائل آموزشی نباشد و رسیدگی به مسائل کل استان نیز در دستور کار قرار گیرد.

دکتر کبگانیان در ادامه به یکی از خاطرات خود از آن دوران اشاره کرد و گفت: یکی از اتفاقات جالب برای من این بود که شهری که رهبر شهید انقلاب پیش از انقلاب در آن تبعید بودند، یعنی ایرانشهر، پس از پیروزی انقلاب به من سپرده شد و من به عنوان نخستین فرماندار ایرانشهر بعد از انقلاب منصوب شدم.

خاطره‌ای جالب از توجه ویژه رهبر شهید به مناطق محروم

وی ادامه داد: حدود یک هفته از استقرار من در ایرانشهر گذشته بود که به من اطلاع دادند مبلغ ۳۰ میلیون تومان به حساب شخصی‌ام واریز شده است؛ مبلغی که در آن زمان بسیار قابل توجه بود.

کبگانیان به ماجرای واریز مبلغی قابل توجه به حسابش در دوران مسئولیت در ایرانشهر اشاره کرد و گفت در ابتدا تصور می‌کرد این مبلغ از سوی یکی از استادان یا آشنایان پرداخت شده است. به گفته وی، زمانی که متوجه شد این کمک از سوی رهبر شهید انقلاب بوده، برای توضیح موضوع به تهران رفت و با ایشان دیدار کرد.

وی با بیان اینکه مبلغ واریزشده در آن زمان بسیار قابل توجه بود، افزود: در دیدار با ایشان نگرانی خود را مطرح کردم و گفتم اگر چنین مبالغی مستقیم به حساب من واریز شود ممکن است حاشیه‌هایی ایجاد شود و حتی درباره شما نیز حرف و حدیث‌هایی شکل بگیرد. کبگانیان ادامه داد: پیشنهاد دادم که اگر قرار است بودجه‌ای برای فعالیت‌ها اختصاص داده شود، بهتر است از مسیر رسمی دولت و از طریق وزارت کشور یا استانداری پرداخت شود.

به گفته او، پاسخ رهبر شهید انقلاب این بود که در صورت عبور این منابع از مسیر‌های اداری، ممکن است در پیچ‌وخم بروکراسی گرفتار شود و به دست مجریان نرسد. به همین دلیل تأکید کردند که هدف، پیشبرد سریع و جهادی کار‌ها در منطقه است.

کبگانیان با اشاره به نتایج این حمایت‌ها گفت: با استفاده از همین منابع توانستیم بخش قابل توجهی از قنوات منطقه را که دچار آسیب شده بودند احیا کنیم. به گفته وی، حدود ۳۰۰ قنات در منطقه بازسازی شد و علاوه بر آن پروژه‌هایی مانند جاده‌سازی و برق‌رسانی به تعدادی از روستا‌های استان نیز اجرا شد.

او افزود: با وجود برخی حاشیه‌ها و حرف و حدیث‌ها، این اقدامات تأثیر قابل توجهی در میان مردم منطقه داشت و اعتماد و همراهی بیشتری میان مردم بلوچ و نظام شکل گرفت.

کبگانیان با اشاره به شرایط اجتماعی آن زمان گفت: در ابتدای حضور ما در منطقه، برخی از مردم بلوچ احساس می‌کردند از سایر نقاط کشور جدا هستند و حتی گاهی با تعبیر ایرانی‌ها آمده‌اند به نیرو‌های اعزامی اشاره می‌کردند. اما به تدریج با انجام خدمات و رسیدگی به مشکلات، این نگاه تغییر کرد.

وی ادامه داد: به گفته او، یکی از نشانه‌های این تغییر، حضور گسترده نیرو‌های بلوچ در جبهه‌های جنگ تحمیلی پس از آغاز جنگ در سال ۱۳۵۹ بود؛ به طوری که یکی از بزرگ‌ترین گروه‌های اعزامی به جبهه‌ها از میان مردم بلوچ شکل گرفت.

عضو شورای عالی انقلاب فرهنگی همچنین به ارتباطات کاری خود با امام خمینی (ره) در آن دوران اشاره کرد و گفت: در ابتدا برای مسائل اجرایی و تصمیم‌گیری‌ها جلسات طولانی با امام داشتیم و گزارش‌های مربوط به استان را ارائه می‌کردیم.

کبگانیان افزود: به تدریج پرسش‌ها و مسائل مطرح‌شده تخصصی‌تر شد و در یکی از جلسات، امام خمینی (ره) توصیه کردند که برای پیگیری این موضوعات به رهبر شهید انقلاب مراجعه شود.

به گفته وی، امام در آن جلسه تأکید کردند که در این مسائل به ایشان مراجعه کنید و هرچه ایشان بگویند مورد تأیید من است.

کبگانیان ادامه داد: پس از انتقال این پیام، در دیداری با رهبر شهید انقلاب این موضوع را مطرح کردیم و ایشان نیز با جدیت بیشتری مسئولیت پاسخ‌گویی و راهنمایی در این زمینه را پذیرفتند. از آن پس بخش قابل توجهی از مسائل اجرایی، فقهی و سیاسی مرتبط با استان با هماهنگی ایشان پیگیری می‌شد.

وی در بخش دیگری از سخنان خود به موضوع همزیستی شیعه و سنی در استان سیستان و بلوچستان اشاره کرد و گفت: در این استان، شیعه و سنی در کنار یکدیگر زندگی می‌کنند و روابط اجتماعی و فرهنگی نزدیکی دارند.

کبگانیان با اشاره به فعالیت برخی گروه‌های ضدانقلاب در سال‌های نخست انقلاب گفت: در آن دوران تلاش‌هایی برای ایجاد اختلافات قومی و مذهبی در مناطقی مانند سیستان و بلوچستان، گنبد و کردستان صورت می‌گرفت.

او تأکید کرد که از همان ابتدا رهبر شهید انقلاب نسبت به این مسئله هشدار می‌دادند و تأکید داشتند که مردم این مناطق بخشی از ملت ایران هستند و نباید اجازه داد اختلافات مذهبی به ابزار تفرقه تبدیل شود.

به گفته وی، در دیدار‌ها و گفت‌و‌گو‌هایی که با علمای اهل سنت و مردم منطقه انجام می‌شد، روشن بود که احترام متقابل به باور‌های مذهبی وجود دارد و بسیاری از آنان نسبت به اهل‌بیت (ع) نیز ارادت دارند.

کبگانیان با اشاره به حضور رهبر شهید انقلاب در میان مردم بلوچ در سال‌های پیش از انقلاب گفت: ایشان مدتی در این منطقه زندگی کرده بودند و حتی در برخی تصاویر قدیمی، با لباس محلی بلوچ در میان مردم دیده می‌شوند؛ موضوعی که نشان‌دهنده ارتباط نزدیک و آشنایی عمیق ایشان با فرهنگ و جامعه این منطقه است.

در بخش پایانی برنامه رهنما، گفت‌و‌گو با دکتر منصور کبگانیان به بررسی ابعاد شخصیتی و سبک زندگی رهبر شهید انقلاب در حوزه خلوت و جلوت اختصاص یافت؛ موضوعی که به گفته مجری برنامه، از مهم‌ترین شاخصه‌های سلوک معرفتی و مدیریتی ایشان به شمار می‌آید و تبیین آن، از وظایف رسانه و صاحب‌نظران آشنا با این سیره است.

مجری برنامه با اشاره به جایگاه علمی دکتر کبگانیان و سابقه طولانی ارتباط و همکاری او با رهبر شهید انقلاب، تأکید کرد که روایت‌های مبتنی بر تجربه زیسته و آشنایی نزدیک، می‌تواند تصویر دقیق‌تری از اندیشه‌ها و منش رهبر شهید انقلاب ارائه دهد. وی سپس با استناد به توصیه مشهور رهبر شهید انقلاب مبنی بر یکسان بودن خلوت و جلوت، از دکتر کبگانیان خواست درباره مصادیق عینی این نگاه در زندگی ایشان توضیح دهد.

کبگانیان در پاسخ گفت: آنچه از نزدیک مشاهده می‌کردیم، برای ما گاه شرم‌آور بود؛ چرا که سطح ساده‌زیستی و سخت‌گیری رهبر شهید انقلاب نسبت به خود و خانواده‌شان، به‌ویژه پس از تصدی مسئولیت رهبری، در حد پایین‌ترین اقشار جامعه بود. به گفته او، این در حالی بود که پیش از انقلاب نیز امکان برخورداری از زندگی مرفه برای ایشان وجود داشت، اما چنین مسیری را انتخاب نکردند.

ساده زیستی واقعی رهبر شهید

وی به نقل از یکی از پزشکان رهبر شهید انقلاب خاطره‌ای را بیان کرد و گفت: پزشک معالج توصیه کرده بود که ایشان برای حفظ سلامتی، چند نوع میوه مشخص مصرف کنند. رهبر شهید انقلاب پرسیده بودند کدام‌یک از این میوه‌ها ارزان‌تر است و آیا برای عموم مردم نیز به‌راحتی قابل تهیه است یا نه؛ تأکیدی که به گفته کبگانیان، نشان‌دهنده حساسیت ایشان نسبت به سبک زندگی مردم عادی بود.

کبگانیان سپس به موضوع نظارت دقیق رهبر شهید انقلاب بر رفتار و زندگی فرزندانشان پرداخت و گفت: برخلاف برخی تجربه‌های تلخ مدیریتی که به‌دلیل غفلت از نظارت خانوادگی آسیب‌زا شده، ایشان حساسیت ویژه‌ای نسبت به این موضوع داشتند.

او در این زمینه خاطره‌ای نقل کرد و گفت: در حیاط محل زندگی ایشان درختی وجود داشت که میوه می‌داد. باغبان، میوه‌ها را چیده و در ظرفی قرار داده بود. فرزندان ایشان بلافاصله پرسیده بودند این میوه‌ها از کجا آمده و تأکید کرده بودند که این درخت متعلق به بیت‌المال است. تا زمانی که اطمینان پیدا نکردند بهای آن میوه‌ها از محل مجاز پرداخت شده، حاضر به استفاده از آن نشدند. به گفته کبگانیان، این حساسیت حتی در مورد چند میوه ساده نیز وجود داشت.

وی با تأکید بر اینکه چنین دقت‌نظر‌هایی در زندگی رهبر شهید انقلاب فراوان بوده، افزود: خلوت ایشان گاه از جلوتشان نیز سخت‌تر بود. کسانی که محل کارشان نزدیک دفتر ایشان بود، می‌دانستند که روشن شدن چراغ اتاق کار، نشانه آغاز فعالیت روزانه از ساعات بسیار اولیه صبح است.

کبگانیان تصریح کرد: بار‌ها سؤال می‌کردیم و پاسخ این بود که ایشان پیش از اذان صبح برای نماز شب و سپس برای کار بیدار می‌شوند. یعنی آغاز فعالیت روزانه از حدود ساعت چهار صبح، در حالی که بسیاری از ما تازه ساعت هشت صبح کار را شروع می‌کنیم.

وی رهبر شهید انقلاب را فردی خستگی‌ناپذیر توصیف کرد و گفت: زندگی ایشان عملاً شبانه‌روزی بود و حتی امکان استراحت یا سفر معمولی نیز برایشان فراهم نمی‌شد. به گفته کبگانیان، وقتی خبر شهادت ایشان را شنید، با وجود اندوه عمیق، این احساس به ذهنش آمد که شاید برای خود ایشان، نوعی آرامش و رهایی از این فشار مستمر بوده باشد.

در پایان، مجری برنامه با قدردانی از دکتر کبگانیان تأکید کرد که بسیاری از این جزئیات از زیست عارفانه و ساده رهبر شهید انقلاب کمتر گفته شده و بیان آنها می‌تواند به درک دقیق‌تر نسل‌های بعد از تاریخ زیسته انقلاب کمک کند.