ولی فقیه میراثدار فرهنگ عاشور است / تبلور سیادت و شهادت
در پی شهادت قائد امت حضرت امام خامنهای (قدسسره) و طرح مباحثی درباره مبانی نظری ولایت فقیه و فرآیند تعیین جانشین رهبری در چارچوب قانون اساسی، «روحالله سلگی» عضو هیأت علمی دانشگاه و معاون پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی، در گفتوگو با خبرنگار سیاسی خبرگزاری آنا، به تشریح ریشههای تاریخی و اعتقادی این نظریه در اندیشه سیاسی شیعه پرداخت. وی ضمن تبیین سیر تکاملی مفهوم ولایت فقیه از دوران غیبت تا عصر حاضر، به شاخصهای انتخاب رهبر، نقش مجلس خبرگان، نسبت این نظریه با استقلال و مقاومت ملی و نیز پیوند آن با فرهنگ عاشورا اشاره کرد.
در ادامه، مشروح این مصاحبه از نگاهتان میگذرد:
سلگی در ابتدای این گفتوگو با بیان اینکه ولایت فقیه منبعث از فقاهت اصیل شیعی است، به موضوع تعیین جانشین پس از شهادت مقام معظم رهبری پرداخت و اظهار کرد: تعیین جانشین رهبر انقلاب، هم در قانون اساسی پیشبینی شده و هم بر مبنای فکری و ایدئولوژیک نظام جمهوری اسلامی استوار است. ولایت فقیه ریشهای عمیق در اندیشه سیاسی شیعه دارد و مسیری تاریخی و تکاملی را طی کرده است.
وی با اشاره به دوران غیبت امام زمان (عج) و پایان دوره نواب خاص، گفت: پس از پایان نیابت خاصه، این پرسش در میان متفکران و علمای شیعه مطرح شد که در عصر غیبت، زمامداری جامعه اسلامی بر عهده چه کسی است. در همین چارچوب، علامه حلی، شاگرد خواجه نصیرالدین طوسی، در دوره مغول نظریه نیابت عامه فقیه عادل جامعالشرایط را تدوین کرد. بر اساس این نظریه، فقیه جامعالشرایط در عصر غیبت، نایب عام امام معصوم (ع) محسوب میشود.
سلگی ادامه داد: این نظریه در طول تاریخ شیعه مسیر تکاملی خود را طی کرد. در دوره صفویه و با رسمی شدن مذهب تشیع در ایران، این بحث بار دیگر بهصورت جدی مطرح شد. برخی علما حکومتها را در عصر غیبت غاصب میدانستند، اما غالب فقها معتقد بودند حکومتی که با تنفیذ ولی فقیه مشروعیت یابد، میتواند مشروع تلقی شود.
معاون پژوهشگاه علوم و معارف اسلامی با اشاره به نقش محقق کرکی در دوره صفویه افزود: محقق کرکی که از علمای جبل عامل لبنان بود، در عمل نظریه ولایت فقیه را در ساختار حکومتی صفویه پیاده کرد. وی در مراسم تاجگذاری شاه طهماسب اعلام کرد که مشروعیت حکومت، به تنفیذ ولی فقیه وابسته است. در آن دوره، بخشی از امور دینی و قضایی و اوقاف به فقها واگذار شد، هرچند امور سیاسی عمدتاً در اختیار شاه باقی ماند.
سلگی تصریح کرد: این روند تاریخی تا پیروزی انقلاب اسلامی ادامه یافت و در اندیشه روحالله خمینی(ره) به اوج جامعیت خود رسید؛ بهگونهای که ولایت فقیه نهتنها در امور دینی، بلکه در همه شئون سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی جامعه نقش راهبردی یافت.
سیر تاریخی ولایت فقیه؛ از نیابت عامه تا تحقق حکمرانی دینی
وی با اشاره به اینکه نظریه ولایت فقیه دارای ریشهای اعتقادی و الهیاتی است و برخلاف برخی تصورات، صرفاً محصول دوران معاصر یا انقلاب اسلامی نیست، گفت: این نظریه حاصل یک سیر تاریخی در اندیشه سیاسی شیعه است که از دوران غیبت آغاز شده و به تدریج تکامل یافته است.
این استاد دانشگاه تأکید کرد: امروز آنچه اهمیت دارد، تسریع در معرفی فردی است که از جامعیت لازم برخوردار باشد و بتواند اسلام ناب محمدی (ص)، مبارزه با ظلم و استکبار، و تبعیت از مکتب عاشورا را استمرار بخشد؛ مسیری که در دوران رهبری آیتالله خامنهای دنبال شد.
سلگی خاطرنشان کرد: پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی در مجموعه دفتر حفظ و نشر آثار رهبر انقلاب، در حال تبیین و تدوین منظومه فکری ایشان است؛ منظومهای که از جامعیت ویژهای برخوردار بوده و ابعاد مختلف آن نیازمند بازخوانی و تبیین علمی است.
سلگی در ادامه با اشاره به ویژگی جامعیت در رهبری گفت: با بسیاری از متفکران و اندیشمندان که گفتوگو شده، تأکید همه بر این است که آیتالله خامنهای از جامعیتی کمنظیر برخوردار بودند و شخصیت ایشان تکبُعدی نبود. همین جامعیت باعث شد نظریاتی همچون «مردمسالاری دینی» که در مقابل دموکراسی لیبرال غربی مطرح شد، در سطح بینالمللی مخاطبان و علاقهمندان فراوانی پیدا کند.
وی تبیین این مفاهیم در سطح جهانی را رسالت تاریخی همه دلدادگان مکتب اسلام و اندیشههای رهبر انقلاب عنوان کرد تا به این ترتیب بتوانند تبیینگر شایستهای برای این منظومه فکری باشند.
شاخصهای رهبری در منظومه امام و رهبری؛ از تبری تا تولی
سلگی در پاسخ به سؤالی درباره شاخصههایی که یک فقیه را شایسته مقام ولایت امت اسلامی میکند، تأکید کرد: در این فرآیند، نخست باید به نقش منتخبین مردم توجه کرد. اعضای مجلس خبرگان رهبری با رأی مستقیم مردم انتخاب میشوند؛ افرادی که خود مجتهد، فقیه و عادل هستند و شاخصهای لازم را مبنای ارزیابی قرار میدهند.
وی افزود: طبیعتاً این شاخصها برگرفته از سیره روحالله خمینی و نیز سیره سید علی خامنهای است؛ از جمله توجه به مردم و محرومان، بسط اسلام ناب، پرهیز از تفرقهافکنی در جبهه مسلمین، تقویت انسجام ملی و تحکیم وحدت امت اسلامی.
سلگی جوهره اندیشه امام و رهبر فقید را در دو مفهوم اساسی شامل «تبری از طاغوت» و «تولی به کلمهالله» خلاصه کرد و گفت: اینها، دو رکن اساسی در منظومه فکری آنان به شمار میرود؛ یعنی مرزبندی روشن با ظلم و سلطهپذیری از یک سو، و پایبندی عملی به ارزشهای الهی و قرآنی از سوی دیگر.
معاون پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی توضیح داد: مبانی «کلمهالله» در قرآن کریم، قانون اساسی و اندیشه شیعه ریشه دارد و مفاهیمی همچون عزت، نفی ذلت و مبارزه با طاغوت زمان را در بر میگیرد. در مقابل، تولی به کلمهالله به معنای التزام به همه ارزشها و اصولی است که در دین و مذهب ما تبیین شده است.
وی تأکید کرد: همین دو محور، از ملاکهای ارزیابی اعضای خبرگان است. آنان که خود از فقهای دینیاند، با دقت و واکاوی علمی، فردی را برمیگزینند که واجد این شاخصها و برجستگیها باشد. لزوماً شرط نیست که فرد منتخب، پیشاپیش چهرهای مشهور در افکار عمومی باشد؛ بلکه مهم آن است که بتواند نمایندگیکننده اندیشه رهبر پیشین بوده و در ذهن مردم، از نظر سلوک، رفتار و منش، تداعیگر آن مسیر و مکتب باشد.
عضو هیأت علمی پژوهشگاه علوم انسانی در پاسخ به این سؤال که اساساً چرا جامعه اسلامی نیازمند راهبری ولایت فقیه است، گفت: مکاتب سیاسی غربی عمدتاً حاصل تجربههای تاریخی بشرند و در بستر تحولات اجتماعی خود شکل گرفتهاند. اندیشه سیاسی شیعه نیز در یک سیر تاریخی و تکاملی، به نظریه ولایت فقیه رسیده است.
وی افزود: اگر به بسیاری از کشورهای منطقه نگاه کنیم، میبینیم که با وجود برخورداری از منابع و ظرفیتها، از استقلال راهبردی برخوردار نیستند. به باور ما، این ولایت فقیه بوده که در طول تاریخ انقلاب اسلامی، کشور را از تشتت و تفرقه نجات داده و استقلال آن را در برابر قدرتهای خارجی تثبیت کرده است.
سلگی با اشاره به اینکه در دورههای گذشته، بهویژه در عصر قاجار و پهلوی، ضعف ساختار سیاسی و نبود یک محور مستقل و مقتدر، زمینهساز مداخلات خارجی شد، گفت: برای نمونه، در ماجرای نهضت ملی شدن نفت، با وجود تلاشهای محمد مصدق برای تحقق استقلال، کودتای ۱۳۳۲ نشان داد که ساختار سیاسی کشور در برابر فشار قدرتهای خارجی آسیبپذیر است.
وی با اشاره به تحولات تاریخی ایران ادامه داد: در دوره قاجار، گفتوگوی مشهور عباس میرزا با نماینده قدرتهای اروپایی نشان میدهد که مشکل اصلی ایران صرفاً کمبود اراده یا شجاعت نبود، بلکه ضعف در زیرساختها و فناوریهای نوین نظامی بود. این نقطه، آغاز یک خودآگاهی تاریخی درباره ضرورت تحول و اقتدار در کشور به شمار میآید.
این استاد دانشگاه تصریح کرد: پس از پیروزی انقلاب اسلامی، با استقرار اصل ولایت فقیه، نوعی راهبری کلان و دوراندیش شکل گرفت که توانست کشور را به سمت خودکفایی و اقتدار دفاعی سوق دهد. این رویکرد که مبتنی بر اسلام ناب و مقابله با ظلم و سلطهپذیری است، به تدریج توان بازدارندگی جمهوری اسلامی را ارتقا داد.
وی با تأکید بر اینکه امروز جمهوری اسلامی در برابر قدرتهایی مانند ایالات متحده آمریکا ایستادگی میکند و این ایستادگی صرفاً جنبه دفاع از منافع ملی ندارد، بلکه به الگویی برای برخی ملتها تبدیل شده است، گفت: این امر نشان میدهد که میتوان در برابر فشار قدرتهای بزرگ نیز مقاومت کرد.
همچنین وی خاطرنشان کرد: این روحیه مقاومت، که در نسل جوان نیز مشاهده میشود، به باور ما محصول اندیشه ولایت فقیه و تأکید آن بر عزت، استقلال و مقابله با ظلم است. این گفتمان تلاش دارد ضمن حفظ انسجام داخلی، کشور را از وابستگی و سلطه خارجی مصون نگه دارد.
سلگی در جمعبندی این بخش با تأکید بر اینکه ضرورت ولایت فقیه صرفاً یک بحث نظری یا فقهی نیست، گفت: این موضوع به تجربه تاریخی ملت ایران در مواجهه با استعمار، استبداد و بیثباتی بازمیگردد؛ تجربهای که به این جمعبندی انجامیده است که وجود یک محور راهبری دینی و مستقل میتواند ضامن انسجام، استقلال و جهتگیری ارزشی جامعه باشد.
ولایت فقیه و استقلال ملی؛ تجربه تاریخی مقاومت
معاون پژوهشگاه علوم و معارف انقلاب اسلامی در پاسخ به این سؤال که آیا میتوان استقلالطلبی و حراست از فرهنگ ایستادگی و مقاومت را اصلیترین دلیل نیاز جامعه به ولایت فقیه دانست، اظهار کرد: بله، فرهنگ ایستادگی و مقاومت در حقیقت همان فرهنگ عاشوراست. آنچه از «مکتب خونرنگ عاشورا» تعبیر میشود، بر محور استقلال، عزت و مقابله با ظلم و جور استوار است و امروز ولایت فقیه را میتوان میراثدار این فرهنگ دانست.
وی افزود: اگر بخواهیم به این موضوع نگاه تاریخی داشته باشیم، باید توجه کنیم که این اندیشه بهصورت دفعی و مقطعی شکل نگرفته است. برخی تصور میکنند نظریه ولایت فقیه صرفاً محصول انقلاب اسلامی است، در حالی که این مفهوم ریشه در تمدن اسلامی ـ ایرانی و در سیر تاریخی اندیشه شیعه دارد.
سلگی ادامه داد: پس از آغاز دوران غیبت و پایان نیابت خاصه، خلأ رهبری معصوم موجب شد علمای شیعه به تبیین جایگاه فقیه در عصر غیبت بپردازند. این مسیر بهتدریج در آثار فقیهانی همچون علامه حلی صورتبندی نظری یافت و در طول قرون بعدی تکامل پیدا کرد تا در عصر معاصر به چارچوب نظاممند خود رسید.
وی تأکید کرد: بنابراین، ولایت فقیه ریشه در اعتقادات تاریخی و کهن تشیع دارد و برآمده از یک روند فکری و تمدنی چندقرنی است؛ نه اینکه بهطور ناگهانی پدید آمده باشد. این اندیشه، مبتنی بر مبانی اعتقادی، فقهی و تاریخی مکتب شیعه است.
عضو هیأت علمی پژوهشگاه علوم انسانی در جمعبندی سخنان خود با بیان اینکه ولی فقیه تبلور تداوم سیادت و شهادت است گفت: امروز نیز انتظار میرود فردی که در جایگاه رهبری قرار میگیرد، تداعیگر همان منظومه فکری و همان جامعیتی باشد که در رهبری پیشین مشاهده میشد؛ شخصیتی که بتواند این میراث فکری و فرهنگی را بر دوش گیرد و استمراربخش مسیر عزت، استقلال و پایبندی به ارزشهای اسلامی باشد.
انتهای پیام/
