دیپلماسی فناوری و زیست‌بوم نوآوری تصویر ایران را در رقابت جهانی بازسازی می‌کند

حجت‌الله نیکی ملکی، رئیس هیئت مدیره اندیشکده برند ملی ایران، در نخستین کنفرانس برند ملی ایران، سخنان خود را با ترسیم افقی ۵۰ ساله آغاز کرد و گفت: هدف‌گذاری راهبردی کشور باید به گونه‌ای باشد که مرجعیت علمی و فناورانه ایران در جهان تثبیت شود، به طوری که هر جوینده علم یا تکنولوژی نوین برای دسترسی به دانش روز، ناگزیر از آموختن زبان فارسی باشد. وی این چشم‌انداز را فراتر از یک آرمان‌گرایی صرف دانست و آن را نقشه راهی برای تبدیل اقتدار علمی به قدرت نرم و نفوذ معنوی در سطح بین‌المللی توصیف کرد.

رئیس هیئت مدیره اندیشکده برند ملی ایران با اشاره به ریشه‌های تاریخی مفهوم برندسازی اظهار داشت: بشر در طول تاریخ همواره به دنبال ایجاد تمایز بوده است؛ فرآیندی که از نشان‌گذاری ساده کالا‌ها آغاز شد، با انقلاب صنعتی توسعه یافت و امروز به پیچیده‌ترین سطح خود یعنی رقابت میان ملت‌ها رسیده است. نیکی ملکی افزود: جهان امروز، عرصه نبرد روایت‌ها و تصویرهاست و کشور‌هایی در این میدان پیروز می‌شوند که بتوانند از ابزار برندسازی نه فقط برای فروش کالا، بلکه برای جذب حیاتی‌ترین منابع قرن بیست و یکم یعنی نیروی انسانی خلاق و سرمایه‌های هوشمند بهره‌برداری کنند.

وی ساختار رقابت جهانی را در چهار بازار اصلی دسته‌بندی کرد و گفت: بازار نخست، گردشگری است که ویترین فرهنگی کشور محسوب می‌شود؛ بازار دوم، جذب سرمایه‌گذاران خارجی است که موتور محرک پروژه‌های کلان فناورانه است؛ بازار سوم، شکار استعداد‌ها و نخبگان است که جنگ اصلی قدرت‌های بزرگ بر سر آن شکل گرفته و بازار چهارم، صادرات کالا و خدمات دانش‌بنیان است. وی تصریح کرد: موفقیت در هر یک از این بازار‌ها بدون داشتن یک برند ملی قدرتمند و معتبر که بتواند اعتماد طرف مقابل را جلب کند، امکان‌پذیر نخواهد بود.

نیکی ملکی در ادامه به نقش حیاتی دیپلماسی فناوری در شکل‌دهی به برند ملی اشاره کرد و بیان داشت: حضور ایران در رویداد‌های بزرگ تکنولوژی منطقه، مانند نمایشگاه‌های جیتکس، متناسب با ظرفیت‌های واقعی شرکت‌های دانش‌بنیان داخلی نیست. وی با انتقاد از رویکرد‌های انفعالی گفت: شرکت‌های ایرانی که در داخل کشور خدماتی در تراز جهانی ارائه می‌دهند، در نمایشگاه‌های بین‌المللی حضوری کم‌رنگ یا ضعیف دارند و این مسئله باعث می‌شود تصویری که از اکوسیستم فناوری ایران در ذهن مخاطب خارجی شکل می‌گیرد، بسیار پایین‌تر از سطح واقعی توانمندی‌های مهندسان و متخصصان ما باشد.

وی فضای مجازی و پلتفرم‌های دیجیتال را خط مقدم نبرد برندسازی ملی دانست و اظهار کرد: تصویر یک کشور در ذهن شهروند جهانی امروز، تابعی از داده‌هایی است که در فضای سایبر منتشر می‌شود. نیکی ملکی با اشاره به حضور دکتر آقامیری، رئیس مرکز ملی فضای مجازی در این نشست، تأکید کرد: هر نهاد یا پلتفرمی که به هویت ایران متصل است، خواسته یا ناخواسته در حال تکمیل پازل برند ملی است و نبود استراتژی واحد در این حوزه، به شکل‌گیری تصویر مخدوش و چندگانه منجر شده است.

رئیس هیئت مدیره اندیشکده برند ملی ایران، مدل شش‌وجهی سایمون آنهولت را چارچوبی قابل تأمل برای ارزیابی وضعیت کشور دانست و تشریح کرد: این مدل شامل ابعاد گردشگری، صادرات، حاکمیت، سرمایه‌گذاری و مهاجرت، میراث فرهنگی و مردم است. وی افزود: نقطه قوت بی‌بدیل ایران در این مدل، مؤلفه مردم است؛ تعاملات انسانی و سطح سواد و تخصص ایرانیان همواره توانسته ذهنیت‌های منفی ناشی از تبلیغات سیاسی را تعدیل کند، اما در بخش‌هایی مانند تصویر حاکمیت و کیفیت درک‌شده از محصولات، نیازمند بازنگری جدی و استفاده از زبان فناوری برای برقراری ارتباط با نسل جدید جهانی هستیم.

نیکی ملکی گریزی به تجربیات جهانی زد و گفت: چین نمونه‌ای بارز از کشوری است که با تکیه بر توسعه فناوری و اقتصاد، توانست در کمتر از یک دهه جایگاه خود را در رتبه‌بندی‌های جهانی برند ملی ارتقا دهد و خود را از یک تولیدکننده صرف، به یک ابرقدرت نوآور تبدیل کند. وی در مقابل به نوسانات جایگاه برند ملی آمریکا اشاره کرد و افزود: سیاست‌های خصمانه و نوسانات سیاسی می‌تواند به سرعت اعتبار یک کشور را تخریب کند، موضوعی که در دوران ریاست‌جمهوری ترامپ برای برند ایالات متحده رخ داد و نشان داد که قدرت نرم سرمایه‌ای آسیب‌پذیر است.

وی با انتقاد از تعدد متولیان و فقدان فرماندهی واحد در حوزه برند ملی تصریح کرد: بررسی‌ها نشان می‌دهد ۵۷ سازمان و نهاد در کشور به صورت مستقیم یا غیرمستقیم بر تصویر ملی تأثیر می‌گذارند، اما نبود یک معماری یکپارچه باعث شده تا خروجی این فعالیت‌ها هم‌افزا نباشد. نیکی ملکی گفت: ما هنوز در تعیین مخاطب هدف خود سردرگم هستیم؛ نمی‌دانیم اولویت با مخاطب داخلی برای افزایش انسجام ملی است یا مخاطب خارجی برای جذب سرمایه، و آیا به دنبال مشروعیت سیاسی هستیم یا سهم بازار اقتصادی. وی خاطرنشان کرد که این دوگانگی‌ها تنها از طریق گفتگوی ملی و رسیدن به اجماع نخبگانی قابل حل است.

رئیس هیئت مدیره اندیشکده برند ملی ایران، کلیشه‌های ذهنی ساخته‌شده توسط رسانه‌های بیگانه را مهم‌ترین مانع بر سر راه توسعه روابط بین‌الملل دانست و گفت: رقبای منطقه‌ای و جهانی با سرمایه‌گذاری‌های کلان در حال تثبیت تصاویری غیرواقعی از ایران هستند؛ تصاویری که ایران را کشوری ناامن، عقب‌مانده یا ناسازگار با جهان معرفی می‌کنند. وی تأکید کرد: شکستن این کلیشه‌ها با شعار ممکن نیست، بلکه نیازمند اقدام و روایت است؛ روایتی که در آن دستاورد‌های فناورانه، استارتاپ‌های موفق و نخبگان علمی به عنوان سفیران برند ملی، چهره‌ای مدرن و پیشرو از ایران را به نمایش بگذارند.

نیکی ملکی در بخش پایانی سخنان خود، سال ۱۴۰۴ را سالی نمادین برای ارزیابی سند چشم‌انداز بیست‌ساله کشور خواند و گفت: اگرچه در برخی شاخص‌ها پیشرفت‌های چشمگیری داشته‌ایم، اما تا رسیدن به جایگاه شایسته ایران در منطقه فاصله داریم. وی ابراز امیدواری کرد که با حضور سیاست‌گذاران ارشد و متخصصان بخش خصوصی در پنل‌های تخصصی این کنفرانس، زمینه برای گذار از نگاه‌های سنتی و تبلیغاتی به سمت رویکرد‌های علمی و استراتژیک در حوزه برند ملی فراهم شود.

وی همچنین یادآور شد: برندسازی ملی پروژه یک دولت یا یک سازمان نیست، بلکه فرآیندی است که نیازمند مشارکت تک‌تک شهروندان، شرکت‌های خصوصی و نهاد‌های حاکمیتی است. وی گفت: تا زمانی که نتوانیم تصویر آینده ایران را به شکلی شفاف و امیدبخش ترسیم کنیم، مدیریت ادراک جهانی غیرممکن خواهد بود و این تصویرسازی باید بر پایه واقعیت‌های ملموس پیشرفت و توانمندی‌های ذاتی ملت ایران بنا شود.