روسیه با معرفی یک پلتفرم بومی جایگزین واتس‌اپ را کاملا فیلتر و مسدود کرد

سخنگوی کرملین ضمن اشاره به عدم تمکین شرکت متا از قوانین کشور به‌عنوان دلیل اصلی این جابجایی، اعلام کرد که مکس یک بستر در دسترس برای برطرف کردن نیاز‌های ارتباطی شهروندان است. دیمیتری پسکوف با تاکید بر اینکه متا تمایلی به رعایت چارچوب‌های قانونی نشان نداد و دولت ناچار به اجرای قوانین سایبری شد، این جابجایی را روندی طبیعی در مدیریت شبکه برخط کشور خواند.

واکنش شرکت متا

مدیران واتس‌اپ در واکنش به این اقدام موضع‌گیری متفاوتی را مطرح کردند و طی بیانیه‌ای در شبکه اجتماعی ایکس اعلام کردند: «امروز دولت روسیه تلاش کرد واتس‌اپ را به طور کامل مسدود کند تا مردم را به سمت یک برنامه بومی سوق دهد. تلاش برای منزوی کردن بیش از ۱۰۰ میلیون کاربر از ارتباطات خصوصی و امن، یک گام به عقب است و تنها می‌تواند به امنیت کمتر برای مردم روسیه منجر شود. ما همچنان تمام تلاش خود را می‌کنیم تا کاربران را در ارتباط نگه داریم.»

دفتر مرکزی واتس‌اپ ضمن محدودیت خواندن این اقدام، راهکار‌هایی نظیر استفاده از پروکسی‌ها را برای اتصال شهروندان پیشنهاد می‌دهد، در حالی که کارشناسان داخلی روسیه این تغییر را گامی در جهت حفاظت از اطلاعات می‌خوانند و معتقدند شبکه‌های بومی حاکمیت داده‌ها را کاملا تضمین می‌کنند؛ رویکردی که باعث شده رسانه‌های روسیه تمرکز خود را بر تشریح مزایای استفاده از بستر‌های داخلی قرار دهند.

قابلیت‌های پیام‌رسان مکس

نرم‌افزار مکس که تحت حمایت روسیه توسعه یافته و امکانات تبادل پیام را فراهم می‌کند، طبق گفته طراحانش دارای معماری خاصی جهت جلوگیری از جرایم سایبری و ایجاد یکپارچگی با خدمات دولت الکترونیک است. دولت علاوه بر صدور دستور نصب این برنامه روی تمامی دستگاه‌های عرضه‌شده در بازار، زیرساختی را فراهم کرده تا کاربران بتوانند امور بانکی و اداری خود را نیز به‌صورت متمرکز از طریق همین بستر انجام دهند.

توسعه‌دهندگان مکس ذخیره داده‌ها در سرور‌های مستقر در مسکو را یک مزیت ساختاری معرفی می‌کنند که بر اساس اسناد منتشرشده، به نهاد‌های قانونی اجازه می‌دهد با ارائه حکم قضایی روند رسیدگی به تخلفات را تسریع کنند. حامیان این طرح با تاکید بر اینکه حضور سرور‌ها در داخل کشور عامل مصونیت اطلاعات شهروندان در برابر دسترسی بیگانگان است، خاطرنشان می‌کنند که سرعت تبادل داده‌ها نیز در این سکو به دلیل استقرار سرور‌ها در داخل خاک روسیه به میزان قابل‌توجهی افزایش یافته است.

تغییرات سهم بازار ارتباطات

آمارها نشان می‌دهند در حالی که واتس‌اپ پیش از اعمال این محدودیت‌ها حدود ۱۰۰ میلیون کاربر فعال در روسیه داشت، پلتفرم مکس روند جذب مخاطب خود را با اتکا به بخشنامه‌های حاکمیتی پیگیری کرد. این پیام‌رسان روسی در فاز اولیه معرفی خود تنها ۱۸ میلیون کاربر داشت که بیشتر آن‌ها را کارمندان نهادهای دولتی و شرکت‌های داخلی تشکیل می‌دادند، اما با اجرای قانون نصب پیش‌فرض روی تمامی دستگاه‌های جدید و پذیرش این پلتفرم توسط وزارتخانه‌ها به‌عنوان استاندارد انحصاری سازمانی، روند مهاجرت کاربران تسریع شد و مکس توانست تا پیش از توقف کامل فعالیت واتس‌اپ، جمعیت کاربران ثبت‌نام‌شده خود را به بیش از ۷۵ میلیون نفر افزایش دهد.

تحلیلگران بازار فناوری با پیش‌بینی افزایش سهم بازار برنامه‌های داخلی طی ماه‌های آینده و با استناد به آمار‌های نهاد‌های پژوهشی روسیه، تایید می‌کنند که کاربران به تدریج در حال انتقال اطلاعات خود به بستر جدید هستند. کارشناسان این حوزه نیز بر این باورند که تغییر پلتفرم ارتباطی کاربران روند طبیعی خود را طی می‌کند و تطبیق کامل با شرایط جدید صرفا نیازمند گذشت زمان است.

مکانیزم فنی انتقال ترافیک

سازمان نظارت بر ارتباطات روسیه با حذف رکورد‌های دامنه واتس‌اپ از سیستم ملی نام دامنه‌ها، ترافیک اینترنتی را به گونه‌ای مدیریت کرد که کاربران به‌طور خودکار به سمت پلتفرم‌های جایگزین هدایت شوند. ارائه‌دهندگان اینترنت نیز در همین راستا تنظیمات شبکه‌های خود را با دستورالعمل‌های جدید تطبیق دادند تا ضمن اجرای قوانین، یکپارچگی شبکه ملی نیز به صورت کامل حفظ شود.

کاربران روس از روز چهارشنبه متوجه بروز تغییرات و اختلالاتی در روند ارسال پیام‌های متنی در واتس‌اپ شدند، روندی که در نهایت منجر به آن شد تا نهاد ناظر اینترنت روسیه در روز پنجشنبه توقف قطعی فعالیت این پلتفرم خارجی را تایید کند. متخصصان شبکه معتقدند نهاد تنظیم‌گر روس‌کوم‌نادزور با بازنویسی پروتکل‌های ارتباطی کشور، ساختار شبکه را به نحوی تغییر داده است که مسیر تمامی داده‌ها تنها از سرور‌های داخلی عبور کند.

سوابق قانون‌گذاری سایبری

نمایندگان مجلس دومای روسیه که طی ماه‌های گذشته بار‌ها درباره پایان فعالیت واتس‌اپ در این کشور اطلاع‌رسانی کرده بودند، از طریق مقاماتی، چون آنتون گورلکین، نایب‌رئیس کمیته فناوری اطلاعات، رسما اعلام کردند که سهم بازار این برنامه در اختیار پلتفرم مکس قرار خواهد گرفت. وی پیش‌تر نیز با تاکید بر اینکه پلتفرم‌های خارجی موظف به رعایت دقیق قوانین داخلی هستند، هشدار داده بود که هرگونه عدم تمکین، منجر به توقف فعالیت آن‌ها خواهد شد.

قانون‌گذاران روس با آسیب دانستن فعالیت پلتفرم‌های حاکمیت گریز برای زیرساخت‌های سایبری کشور، عقیده دارند که مدیریت داده‌های شهروندان توسط شرکت‌های غربی در خارج از مرز‌ها مستقیما حاکمیت ملی روسیه را نقض می‌کند. پارلمان روسیه نیز در راستای مقابله با این روند، طرح‌های متعددی را جهت تخصیص حمایت‌های مالی کلان به پیام‌رسان مکس و توسعه همه‌جانبه زیرساخت‌های آن به تصویب رسانده است.

پیشینه تقابل حاکمیت داده

شرکت متا که پیش از این و در سال ۲۰۲۲ توسط دادگاه‌های روسیه به‌عنوان ناقض قوانین شناخته شده بود، پس از توقف فعالیت شبکه‌های فیس‌بوک و اینستاگرام توسط نهاد‌های قضایی، جایگاه خود را در این کشور از دست داد. مقامات مسکو از همان زمان با تدوین برنامه‌های مدون جهت جایگزینی محصولات متا، تلاش‌های خود را برای کاهش وابستگی فناورانه کشور به پلتفرم‌های خارجی آغاز کردند.

دولت روسیه با وجود ارسال اخطار‌های متعدد طی ۳ سال گذشته جهت رعایت قوانین و اعمال جریمه‌های سنگین توسط دادگاه‌های مسکو علیه شرکت متا به دلیل عدم رعایت مقررات محتوایی، نتوانست این شرکت را به تمکین وادار کند. مدیران متا با بستن دفاتر خود در خاک روسیه و توقف کامل همکاری با نهاد‌های تنظیم‌گر، عملا شرایطی را رقم زدند که به تسریع روند جایگزینی پلتفرم‌هایشان با نمونه‌های بومی انجامید.

اهمیت تمرکز اطلاعات درون مرز‌ها

قوانین فضای مجازی روسیه در حالی شرکت‌های فناوری را ملزم به ذخیره اطلاعات کاربران روس درون مرز‌های کشور می‌کنند که نهاد‌های دولتی پیش از این بار‌ها اهمیت انتقال سرور‌های حاوی اطلاعات شهروندان به داخل خاک روسیه را به مدیران این شرکت‌ها یادآور شده بودند. کرملین با تاکید مستمر بر این موضوع، شرط اصلی حضور پلتفرم‌های ارتباطی را دریافت مجوز‌های رسمی فعالیت و تبعیت کامل از سیاست‌های کلان کشور می‌داند.

خودداری شرکت‌های غربی از پذیرش این مقررات که منجر به توقف روند انتقال داده‌ها شد، نهاد‌های ناظر روسیه را بر آن داشت تا با اجرای قاطعانه این قانون، بستر لازم جهت جلوگیری از خروج اطلاعات حساس را فراهم کنند. سیاستمداران روس نیز همواره تاکید می‌کنند که اجرای دقیق مقررات حاکمیت داده علاوه بر ارتقای سطح حفاظت از حریم سایبری شهروندان، استقلال شبکه ملی را نیز به‌طور کامل محقق می‌سازد.

توسعه زیرساخت‌های ملی

ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، سال گذشته با امضای قانونی راهبردی مسیر توسعه پلتفرم‌های جایگزین را هموار کرد و به تمامی نهاد‌های اجرایی دستور داد تا با تقویت زیرساخت‌های فناوری کشور، سطح استقلال سایبری را افزایش دهند. این دستورات با در نظر گرفتن بودجه‌های مشخص برای شرکت‌های توسعه‌دهنده نرم‌افزار، آن‌ها را قادر می‌سازد تا محصولاتی با کیفیتی مشابه نمونه‌های تراز اول جهانی به بازار عرضه کنند.

وزارت توسعه دیجیتال روسیه که موظف به مدیریت روند مهاجرت نهاد‌های دولتی به نرم‌افزار‌های داخلی شده است، از طریق صدور بخش‌نامه‌های دولتی کارمندان را ملزم می‌کند تا تمامی اسناد کاری خود را صرفا در بستر برنامه‌های بومی تبادل کنند. پلتفرم مکس که خروجی مستقیم همین سیاست‌های کلان محسوب می‌شود، به‌طور مستمر در حال به‌روزرسانی امکانات خود است تا بتواند نیاز‌های اداری و شخصی کاربران را به‌صورت همزمان و یکپارچه پوشش دهد.