چرا اعتکاف، پناهگاه امن ما در برابر سرعت اطلاعات است؟
به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا؛ همزمان با فرا رسیدن ایام البیض ماه رجب، موج جدیدی از شور معنوی در سراسر کشور بهویژه میان جوانان برای شرکت در مراسم اعتکاف شکل گرفته است. این سنت ماندگار که بیش از هر چیز بر خلوت و بازاندیشی درونی متمرکز است، در عصر شلوغیها و سردرگمیهای دنیای مدرن به عنوان تنها پناهگاه امن برای تنظیم مجدد سبک زندگی و احیای ارتباط با خداوند مطرح میشود. این فرصت سه روزه تمرینی عملی برای «پساعتکاف» و تداوم حال خوش معنوی در ۳۶۳ روز دیگر سال است.
برای واکاوی ابعاد این پدیده رو به رشد و اهمیت آن در ابعاد فردی و اجتماعی، به ویژه با توجه به حضور پرشور نسل جوان گفتوگویی اختصاصی با حجتالاسلام سجاد رجبی راوری، استاد حوزه علمیه مروی و مسئول روابط عمومی سازمان تبلیغات اسلامی شهر تهران انجام دادیم که در ادامه میخوانیم:
تأثیرگذاری اعتکاف در جامعه و پیشینه تاریخی آن
وی ضمن اشاره به تأثیرگذاری اعتکاف در جامعه، گریزی به تاریخچه اعتکاف زد و افزود: بررسی پیشینه اعتکاف نشان میدهد که این عمل، تنها یک سنت ابداعی در اسلام نیست، بلکه ریشه در سنتهای الهی پیش از اسلام دارد. در نقلهای تاریخی آمده است که حضرت سلیمان نبی (ع) در مسجدالاقصی به صورت منظم معتکف میشده و حتی گاه یک یا دو سال را به این عمل عبادی اختصاص میداده است.
اعتکاف در سنت پیامبران پیشین
حجتالاسلام رجبی بیان داشت: همچنین درباره حضرت اسماعیل (ع) نیز روایاتی در این زمینه نقل شده است. این شواهد تاریخی نشان میدهد که اعتکاف از سنتهای مستمر الهی بوده که در طول تاریخ پیامبران وجود داشته و در اسلام ناب محمدی (ص) نیز مورد تأیید، تثبیت و استمرار قرار گرفته است.
اعتکاف در ادیان الهی و اصالت آن در اسلام
وی ادامه داد: اینکه اعتکاف در دیگر ادیان الهی امروز به چه شکلی حضور دارد یا ندارد، موضوعی قابل تأمل و بررسی جداگانه است؛ اما آنچه مسلم است، این سنت در اسلام همچنان با همان اصالت حفظ شده است.
ماهیت عبادی و اجتماعی اعتکاف
این کارشناس دینی درباره ماهیت اعتکاف ابراز داشت: اینکه آیا اعتکاف یک عمل صرفاً فردی و عبادی است یا میتوان آن را نوعی کنش اجتماعی نیز دانست. آنچه از تاریخ بر میآید این است که در زمان پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله، اعتکاف یک کنش اجتماعی به معنای امروزی نبوده، بلکه عملی کاملاً معنوی، عبادی و فردی محسوب میشده است.
خلوت با خدا؛ جوهره اصلی اعتکاف
وی گفت: اعتکاف همچنان نیز ماهیتی مبتنی بر خلوت با خدا دارد و در بهترین مکان، یعنی خانه خدا و در بستر مسجد انجام میشود. با این حال، اتفاقی که در جمهوری اسلامی ایران رخ داده، این است که اعتکاف به یکی از شاخصهای فرهنگی و حتی معیارهای سنجش دینداری در جامعه تبدیل شده است.
تحلیل جامعه آماری معتکفان و ارزیابی رغبت دینی جامعه
حجتالاسلام رجبی با تحلیل جامعه آمار سنی معتکفان در سالهای گذشته اظهار داشت: امروزه با بررسی آمار معتکفان در گروههای مختلف سنی و جنسیتی؛ از کودکان و نوجوانان گرفته تا جوانان و بزرگسالان میتوان تا حدی میزان رغبت جامعه به مناسک دینی را ارزیابی کرد.
افزایش استقبال از اعتکاف در سالهای اخیر
وی افزود: آمارهای موجود نشان میدهد که این حضور بهویژه در سالهای اخیر روندی رو به رشد داشته و این موضوع بیانگر استقبال عمومی مردم از یک عمل عبادی است که شرایط و لوازم خاصی همچون روزهداری، اقامت در مکان ثابت و انجام اعمال ویژه عبادی را میطلبد.
ارزش نیت در اعتکاف
این استاد حوزه تصریح کرد: نکته قابل توجه این است که «اعتکاف» برخلاف بسیاری از فعالیتهای جمعی، هیچگونه اجبار بیرونی ندارد؛ چرا که اساس آن بر نیت استوار است و نیتی که با اجبار همراه باشد، اساساً فاقد معنا است. همین خودجوش بودن و انتخاب آگاهانه افراد، ارزش این کنش عبادی را دوچندان کرده است.
گسترش فرهنگی اعتکاف در ایران معاصر
وی ادامه داد: امروز میتوان گفت اعتکاف در ایران، بهویژه در میان جوانان و نوجوانان به یک کنش فرهنگی اثرگذار تبدیل شده که در کمتر جایی از جهان اسلام با این گستردگی دیده میشود.
رابطه رشد فردی و تعالی اجتماعی از منظر دین
حجتالاسلام رجبی با تأکید بر اینکه جوامع از افراد ساخته میشوند و رشد و تعالی هر جامعه، وابسته به رشد فردی اعضای آن است، خاطرنشان کرد: تاریخ نیز بر این واقعیت گواهی میدهد. در داستان حضرت یونس (ع)، نقش یک فرد آگاه و مؤمن در نجات یک جامعه از عذاب الهی به روشنی دیده میشود. بر اساس نقلهای تاریخی، عالمی که همراه حضرت یونس بود، با بازگشت به میان قوم و هشدار دادن به آنان، زمینه توبه جمعی را فراهم کرد و همین توبه باعث شد عذاب الهی از آن جامعه عبور کند.
اعتکاف؛ بستری برای خودسازی فردی و اصلاح اجتماعی
وی گفت: اعتکاف نیز بستری برای خودسازی فردی فراهم میکند و این خودسازی، مقدمهای ضروری برای اصلاح و تعالی جامعه است. هر چه این فرآیند عمیقتر و جدیتر طی شود، جامعه نیز از حضور افراد آگاهتر، متعهدتر و اثرگذارتر بهرهمند خواهد شد.
مقایسه اعتکاف سنتی و اعتکافهای جدید
این کارشناس مذهبی با مقایسه اعتکافهای گذشته و اعتکافهای امروزی بیان داشت: میتوان گفت که در گذشته، این سنت بیشتر به صورت فردی و با حداقل امکانات و بدون برنامهریزیهای گسترده برگزار میشد. فرد با همراهی ساده مسجد و خادم آن مسیر خودسازی را طی میکرد. اما در اعتکافهای جمعی امروز، حضور گسترده افراد موجب شده است که متولیان فرهنگی، رویکردی برنامهمحور را نیز به این سنت اضافه کنند.
تأکید رهبری بر خلوت با خدا؛ جوهره اصلی اعتکاف
وی افزود: در اینجا باید به یک نکته مهم اشاره کرد. در بیانات مقام معظم رهبری، بارها بر «خلوت با خدا» به عنوان جوهره اصلی اعتکاف تأکید شده است. این تأکید میتواند ناظر به آسیبهایی باشد که گاهی در اثر غلبه نگاه برنامهمحور بر اعتکاف به وجود آمده است.
آسیبهای احتمالی اعتکافهای برنامهمحور
حجتالاسلام رجبی ابراز داشت: در برخی موارد، فرد بخش عمدهای از زمان حضور خود در مسجد را درگیر برنامههای از پیش تعیینشده میشود و فرصت خلوت، تفکر و انس شخصی با خداوند را از دست میدهد؛ در حالی که هدف اصلی اعتکاف، همین خلوت و رشد معنوی فردی است. تمایز میان برنامههای جمعی اختیاری و برنامههایی که با صدای بلند، الزامآور و مستمر از طریق میکروفن اجرا میشوند، بسیار مهم است.
ضرورت حفظ خلوت معنوی در اعتکافهای جدید
وی ادامه داد: در برخی اعتکافهای جدید، این فضا بهگونهای شکل گرفته که خلوت فردی معتکف، عملاً مختل میشود. این مسئله اگرچه فراگیر نیست، اما بهعنوان یک آسیب بالقوه باید مورد توجه قرار گیرد. هر چه نگاه برگزارکنندگان به سمت تکامل فردی معتکفان باشد و از برنامههای تحمیلی و الزامی پرهیز شود، اعتکاف به هدف اصلی خود نزدیکتر خواهد شد.
اعتکاف؛ فرصتی برای بازشناسی و بازسازی خویشتن
این استاد حوزه با اشاره به تأثیر اعتکاف بر بازسازی و شناخت خود اظهار داشت: انسان معاصر به ویژه در عصر سرعت اطلاعات، کمتر فرصت درنگ، تفکر و خلوت درونی پیدا میکند. اعتکاف این فرصت را فراهم میآورد تا فرد، برای مدتی از تعلقات روزمره فاصله بگیرد و در چارچوبی امن و معنوی به بازاندیشی در زندگی، گذشته و آینده خود بپردازد.
فضای معنوی مسجد و تأثیر آن بر تفکر درونی
وی گفت: مسجد و احکام خاص اعتکاف، نوعی حصار معنوی ایجاد میکند که فرد را از بسیاری از آسیبها و انحرافات دور نگه میدارد و زمینه تفکر عمیق را فراهم میسازد. همنشینی با افراد مؤمن، تبادل تجربههای معنوی و بهرهگیری از مطالب مفید نیز به تعمیق این شناخت کمک میکند. در نهایت، معتکف میتواند آن سه روز را بهعنوان الگویی برای ۳۶۳ روز دیگر زندگی خود در نظر بگیرد و سبک زیستهای را که در اعتکاف تجربه کرده، در زندگی روزمره جاری سازد.
تداوم اثر اعتکاف؛ ضرورت «پساعتکاف»
حجتالاسلام رجبی در پاسخ به این پرسش که آیا میتوان اثر اعتکاف را حفظ و تداوم بخشید، به اهمیت «پساعتکاف» اشاره کرد و تصریح کرد: کتاب «حالت پرواز» که بهصورت اینترنتی نیز در دسترس است، بهخوبی به این موضوع پرداخته و راهکارهایی عملی برای استمرار حال و هوای اعتکاف در زندگی روزمره ارائه میدهد. از جمله این راهکارها، تعیین زمانهای مشخص برای خلوت، تفکر و ارزیابی روزانه یا هفتگی است؛ امری که موجب میشود فرد دستاوردهای اعتکاف را مرور و در زندگی خود تثبیت کند.
تمرین عملی برای تنظیم رفتارها بر اساس رضای الهی
وی همچنین درباره تأثیر اعتکاف بر زندگی روزمره افزود: «اعتکاف» یک تمرین عملی برای تنظیم رفتارها بر اساس محبتها و نارضایتیهای الهی است. فرد در این سه روز میآموزد که اعمال خود را با معیار رضایت خداوند بسنجد. اگر این تمرین بهدرستی انجام شود، میتواند در کاهش بسیاری از رفتارهای نادرست از جمله افراط در فضای مجازی یا بداخلاقیهای روزمره، نقش مؤثری ایفا کند. البته این تأثیر زمانی ماندگار خواهد بود که فرد، اعتکاف را محدود به فضای مسجد نداند و «سوغاتیهای معنوی» آن را با خود به زندگی بازگرداند.
اعتکاف جمعی؛ فرصت همافزایی در مسیر سلوک فردی
این کارشناس دینی با تأکید بر اینکه اعتکاف در ذات خود، عملی فردی است و مهمترین مخاطب آن، خودِ معتکف است، خاطرنشان کرد: با این حال، شکلگیری اعتکافهای جمعی میتواند فرصتهایی برای همافزایی، همدلی و کمک متقابل میان معتکفان فراهم کند؛ امری که در صورت حفظ اصالت سلوک فردی میتواند آثار مثبتی به همراه داشته باشد.
پیام حضور گسترده جوانان در اعتکاف
وی با بیان اینکه حضور گسترده جوانان و نوجوانان در اعتکاف نیز پیام روشنی برای سیاستگذاران فرهنگی دارد، ادامه داد: این حضور نشاندهنده فطرت پاک و گرایش معنوی نسل جوان است؛ نسلی که علیرغم تصویرسازیهای منفی در برخی رسانهها، همچنان پیوند خود را با معنویت و دین حفظ کرده است. اعتکافها واقعیت جامعه را بیش از فضای مجازی بازنمایی میکنند و نشان میدهند که معنویت در لایههای عمیق جامعه زنده است.
اعتکاف و نقش نسبی آن در کاهش شکاف نسلی
حجتالاسلام رجبی بیان داشت: در نهایت، درباره نقش اعتکاف در کاهش شکاف نسلی، باید پاسخی نسبی داد. در برخی قالبها، مانند اعتکافهای مادرـ دختری یا پدرـ پسری، این امکان وجود دارد که گفتوگوی بیننسلی تقویت شود. اما در مجموع، به دلیل ماهیت فردی اعتکاف، نمیتوان از آن به عنوان ابزاری قطعی برای ترمیم شکافهای نسلی یاد کرد؛ مگر آنکه در کنار سلوک فردی، بستر تعامل جمعی معنادار نیز فراهم شود.
انتهای پیام/
