نیاز مبرم صنایع معدنی و آب به رشته زمینشناسی
خبرگزاری آنا؛ هنگامی که به زمین نگاه میکنیم، تنها سطحی از خاک و سنگ را نمیبینیم؛ بلکه با تمدنی روبهرو هستیم که بر روی پاشنههای استراتژیک منابع طبیعی استوار شده؛ از جریان پنهان آبهای زیرزمینی که حیات تمدنها را تضمین میکند تا ذخایر عظیم معدنی که موتور محرک اقتصاد مدرن است، همگی در بطن علم «زمینشناسی» نهفتهاند، اما در میان این عظمت پنهان، شکافی عمیق و نگرانکننده در میانه راه میان دانش و عمل در حال شکلگیری است؛ شکافی که میتواند آینده امنیت منابع و توسعه صنعتی ما را در هالهای از ابهام قرار دهد.
امروز، در حالی که جهان به سوی اقتصاد دانشبنیان و مدیریت هوشمند منابع حرکت میکند، در ایران، رشتههای زیربنایی نظیر زمینشناسی با چالشهای چندگانه و پیچیدهای دستوپنجه نرم میکنند. از یک سو، سیل دانشجویان به سوی رشتههای پرطرفدار و پردرآمد روز، جمعیت متخصصان این حوزه را به شدت کاهش داده؛ از سوی دیگر، دیوارهای بلند بروکراسی اداری صنایع، راه را بر پژوهشهای علمی و حل چالشهای زیستمحیطی بسته است، گویی میان آنچه در آزمایشگاهها و کلاسهای درس میگذرد و آنچه در معادن، کارخانهها و محیطهای عملیاتی نیازمند است، مسیری گمشده وجود دارد.
خبرنگار آنا در این گفتوگو با زهرا قدرتی عضو هیئت علمی رشته زمینشناسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد ارومیه به کالبدشکافی این مسئله میپردازد.
در این مصاحبه از ریشههای بحران جذب دانشجو خواهیم گفت، به تقابل میان نیازهای صنعت و ساختارهای دانشگاهی ورود میکنیم و از موانع اداری که پژوهشهای محیطزیستی را به بنبست میکشاند، پرده برمیداریم.
همچنین به بررسی واقعبینانه بازار کار و نقش حیاتی متخصصانی میپردازیم که در میان چالشهای شغلی، همچنان ستونهای پایداری در زیرساختهای کشور هستند.
این گزارش، تنها یک مصاحبه علمی نیست؛ بلکه واکاوی ضرورت بازگشت به اصل علوم پایه و پیوند دوباره دانش با خاک این سرزمین است.
گفتوگوی آنا با قدرتی عضو هیئت علمی رشته زمینشناسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد ارومیه در پی میآید:
آنا: موضوع گفتگوی ما پیرامون توسعه رشتههای علوم پایه و نحوه تقویت این حوزههاست. با توجه به اینکه علوم پایه زیربنای فعالیت استادان و پژوهشگران محسوب میشوند، فکر میکنید چه مسائل علمی شناختهشده، اما حلنشدهای هستند که نیاز به بررسی دقیق و جدی دارند و با توجه ظرفیت علمی بالای استان آذربایجانغربی، متأسفانه رشتههای علوم پایه و در رأس آن زمینشناسی همچنان در سطح استان با چالشهای جدی روبهرو هستند، تحلیل شما در این باره چیست؟
قدرتی: وضعیت فعلی رشته زمینشناسی در سطح کشور و منطقه بسیار حائز اهمیت است. اگر بخواهیم از منظر تأمین منابع ملی به موضوع نگاه کنیم، زمینشناسی در واقع ستون اصلی تأمین نیازهای پایه کشور است؛ ازجمله اکتشاف منابع معدنی، مدیریت منابع آب و آبهای زیرزمینی، مدیریت منابع نفت و گاز و همچنین بررسی چالشهای زیستمحیطی. در واقع، متخصصان این رشته نقش کلیدی در حل چالشهای زیستمحیطی و بررسی راهکارهای مدیریت منابع دارند، اما متأسفانه، طی سالهای اخیر شاهد افت شدیدی در اهمیتگذاری به این رشته بودهایم.
آنا: از نظر شما علت اصلی عدم استقبال دانشجویان از رشتههای علوم پایه بهخصوص رشته زمینشناسی چیست؟
قدرتی: علت اصلی این پدیده، نگاه جامعه و دانشجویان به موقعیتهای شغلی و فرصتهای کاری است. متأسفانه در سالهای اخیر، فرصتهای شغلی در حوزههای مرتبط با زمینشناسی، نظیر فعالیت در شرکتهای معدنی، شرکتهای آب و سازمانهای متولی مدیریت منابع، بهدلیل نیاز مالی گسترده و محدودیتهای اقتصادی، کاهش یافته است.
این کاهش فعالیتها مستقیماً بر میزان جذب دانشجو تأثیر گذاشته است. علاوه بر این، در مقایسه با رشتههای علوم پایه دیگر مانند بیوتکنولوژی یا میکروبیولوژی که بهدلیل ارتباط نزدیکتر با علوم پزشکی از استقبال بیشتری برخوردارند، رشته زمینشناسی با چالش عدم تمایل دانشجویان مواجه است.
آنا: آمار ورودیهای رشته زمینشناسی در دانشگاه آزاد اسلامی واحد ارومیه چگونه است؟
قدرتی: روند کاهش ورودیها بسیار نگرانکننده است؛ بهعنوان مثال، زمانی که در سال ۱۳۸۸ مدیریت گروه زمینشناسی را در دانشگاه آزاد اسلامی واحد ارومیه برعهده داشتم، تنها برای دانشگاه آزاد اسلامی ارومیه حدود ۱۶۰ ورودی داشتیم، اما پس از آن، این روند به تدریج نزولی شد.
وضعیت به قدری بحرانی شده که در حال حاضر برای مقطع کارشناسی، ما عملاً ورودی نداریم. در مقاطع تحصیلات تکمیلی نیز که تا دو سه سال پیش ورودیهای مقطع دکتری داشتیم، اکنون با وقفهای جدی روبهرو هستیم؛ چراکه دانشجویان مقاطع عالی، اغلب بهدلیل شرایط شغلی، ترجیح میدهند در محل کار خود فعالیت کنند و به تحصیل ادامه ندهند.
آنا: با توجه به کاهش ورودیها، وضعیت تدریس و فعالیتهای آکادمیک در این رشته در دانشگاه آزاد اسلامی واحد ارومیه چگونه است؟
قدرتی: بهدلیل فقدان دانشجو، وضعیت تدریس نیز تحت تأثیر قرار گرفته و در حال حاضر بهدلیل عدم وجود دانشجو در مقاطع مختلف، امکان تدریس برخی دروس نیز فراهم نیست. در واقع، با توجه به وضعیت فعلی، ساختار گروههای آموزشی نیز با چالشهای جدی مواجه شده است.
آنا: با توجه به این مسئله، چه راهکارهایی برای احیای رشتههای علوم پایه و زمینشناسی پیشنهاد میکنید؟
قدرتی: باید فعالیتهای خود را درراستای آگاهیرسانی گستردهتر متمرکز کنیم. برگزاری کارگاهها، نمایشگاهها و برنامههای تبلیغاتی در دانشگاهها گامهای اول هستند، اما باید فراتر رفته و فعالیتهای خود را در سطح مدارس و دبیرستانها نیز افزایش دهیم.
بسیاری از دانشآموزان با آینده شغلی رشته زمینشناسی آشنایی ندارند و تنها به سمت رشتههایی میروند که در رسانهها بیشتر از آنها تبلیغ میشود. ما باید ارزش افزوده بالای این رشته را در حوزههایی نظیر استخراج مواد معدنی، کانیهای صنعتی و مدیریت منابع انرژی به جامعه معرفی کنیم.
معتقدم اگر این روند ادامه یابد، کشور در آیندهای نزدیک با بحران جدی متخصص در حوزه زمینشناسی مواجه خواهد شد. زمینشناسی، رشتهای است که مستقیماً با امنیت منابع ملی در ارتباط است و ما به متخصصانی نیاز داریم که بتوانند منابع بالقوه کشور را شناسایی کرده و آنها را به منابع قابل بهرهبرداری تبدیل کنند. تقویت این رشته نهتنها یک ضرورت علمی، بلکه یک ضرورت ملی برای تأمین انرژی، آب و مدیریت محیط زیست است.
ضرورت گذار از پژوهشهای تئوریک به کاربردهای صنعتی
آنا: در ادامه میخواستیم درمورد وضعیت ظرفیتهای آموزشی و توان علمی - پژوهشی استادان رشته زمینشناسی صحبت کنیم. آیا امکانپذیر است که پژوهشهای این رشته از حالت تئوریک و دانشگاهی خارج شده و به سمت نیازهای کاربردی و صنعتی جامعه هدایت شوند؟
قدرتی: رشته زمینشناسی یک رشته بسیار پربازده و استراتژیک است، اما برای اینکه این پژوهشها به مرحله بهرهبرداری و استخراج منابع برسند، نیازمند سرمایهگذاریهای کلان در حوزههایی نظیر آنالیزهای شیمیایی و عملیات حفاری است.
ما باید نگاهی وسیعتر به این رشته داشته باشیم؛ زمینشناسی صرفاً یک بحث تئوریک نیست، بلکه یک رشته زیربنایی برای توسعه کشور است؛ بهعنوان مثال، وقتی در یک معدن فلزی، فرآیند اکتشاف را به مرحله استخراج میرسانیم، میزان ارزش افزوده و اشتغالزایی ایجاد شده برای اقتصاد کشور بسیار چشمگیر خواهد بود.
همچنین در حوزه مدیریت منابع آب و محیط زیست، نیاز مبرمی به تخصص زمینشناسی وجود دارد. ما در مقطع دکتری، رشته «زمینشناسی زیستمحیطی» را با تمرکز بر آلودگیهای آب، خاک و مدیریت منابع معدنی ایجاد کردهایم تا بتوانیم برای چالشهای موجود، راهکارهای عملیاتی ارائه دهیم، امیدوارم در آینده بتوانیم در این مسیر، فعالیتهای کاربردی بیشتری داشته باشیم.
آنا: با توجه به این ضرورتهای صنعتی، وضعیت فعلی بدنه آموزشی و استادان در دانشگاه آزاد اسلامی واحد ارومیه چگونه است و آیا ظرفیتهای آموزشی برای پاسخگویی به این نیازها فراهم هست؟
قدرتی: واقعیت این است که ما در حال حاضر با چالش بسیار جدی در حوزه ظرفیت آموزشی روبهرو هستیم و بهدلیل فقدان دانشجو در مقاطع مختلف، بسیاری از استادان مجبور به تدریس در سایر گروههای آموزشی هستند؛ بهعنوان مثال، در حال حاضر در برخی واحدهای درسی مربوط به رشتههای زیستشناسی، معماری و عمران مشارکت دارم؛ چراکه در گروه خودمان، بهدلیل نبود دانشجو، واحد درسی برای تدریس نداریم. حتی در مقطع دکتری که تا سال گذشته داشتیم، اکنون دانشجویان تنها در مرحله نگارش رساله هستند و ورودی جدیدی نداریم و این وضعیت موجب شده که فعالیتهای آموزشی ما در حوزه تخصصی خودمان محدود شده باشد.
آنا: وضعیت ترکیب هیئت علمی و مدیریت گروه زمینشناسی دانشگاه آزاد اسلامی واحد ارومیه را نیز برای روشن شدن ابعاد بحران تشریح کنید.
قدرتی: در حال حاضر، گروه ما با کمبود شدید نیروی انسانی مواجه است. از جمعیت هیئت علمی ما، یک نفر سال گذشته بازنشسته شده و با توجه به اینکه یکی از همکاران ما دارای تخصص در حوزه آب است، در حال حاضر تعداد بسیار محدودی از استادان باقی ماندهایم. درحقیقت ، ما با گروهی مواجه هستیم که بهدلیل نبود دانشجو، فعالیتهای مدیریتی و آموزشی خود را به شکلی غیرمتعارف انجام میدهند. حتی در بحث مدیریت گروه نیز بهدلیل نبود دانشجو، مدیریت عملاً با چالش مواجه است و ما تنها برای حفظ ساختار، از اساتید میخواهیم وظایف اداری و اجرایی را انجام دهند.
آنا: چه ساز و کار مشخصی برای حمایت بلندمدت از پژوهشگرانی که در رشته شیمی بر روی موضوعات بنیادی و مرزشکن فعالیت میکنند، دارید؛ هدف این است که این پژوهشها به مرحله حل مسئله در سطح ملی برسند و فراتر از مرزهای دانشگاهی و استانی، تأثیرگذار باشند و چگونه میتوان این مسائل را از حالت تئوریک خارج و به سطح مسائل کشوری ارتقاء داد؟
قدرتی: برای اینکه پژوهشهای زمینشناسی به مرحله حل مسئله در سطح ملی برسد، نیاز به یک سیاستگذاری دقیق و حمایتهای تخصصی داریم و این پژوهشها باید از حالت محدود به محیطهای دانشگاهی خارج شده و با هدف پاسخگویی به نیازهای ملی در حوزههای استراتژیک، هدایت شوند. حمایت از تحقیق و توسعه (R&D) در صنایع معدنی و آب، و ایجاد پیوند میان دانشگاه و صنعت ازجمله اقداماتی است که مسئولان باید برای ارتقای سطح علمی و کاربردی این رشته در سطح کشور انجام دهند.
چالش ارتباط صنعت و دانشگاه و ضرورت ایجاد مراکز تحقیقاتی تخصصی
آنا: از نظر شما چه سازوکار یا مکانیزمی باید برای بهبود ارتباط میان صنعت و دانشگاه ایجاد شود تا پژوهشهای رشته زمینشناسی از حالت ایستا خارج شده و به سمت حل چالشهای واقعی صنعت حرکت کند؟
قدرتی: از زمان ورود من به فضای دانشگاهی در دهه ۷۰ میلادی تا به امروز، همواره با یک مشکل بنیادین روبهرو بودهایم که همان «عدم ارتباط موثر میان صنعت و دانشگاه» است.
در یک ساختار علمی ایدهآل، صنعت باید مشکلات و نیازهای واقعی خود را بازتاب داده و از طریق فراخوانهای رسمی، از دانشگاهها درخواست راهکار کند، سپس دانشگاهها با ارائه طرحهای پژوهشی، به حل این چالشها بپردازند، اما در واقعیت، این چرخه به درستی عمل نمیکند؛ گاهی ما به سمت صنعت مراجعه میکنیم، اما بهدلیل نبود بودجههای مشخص یا عدم همکاری سازمانها، با بنبست مواجه میشویم و این بخش از زنجیره بسیار ضعیف عمل میکند و در پیچ و خمهای اداری و بروکراسیهای ناکارآمد گم میشود.
آنا: این موانع اداری و بروکراسیها تأثیر مستقیمی بر روند تکمیل پایاننامهها و رسالههای دانشجویان نیز داشته است؟
قدرتی: بله، قطعاً. دانشجویان برای انجام پژوهشهای خود با موانع اداری بسیاری روبهرو هستند. حتی زمانی که دانشگاه سعی میکند برای پایاننامههای دانشجویان تسهیلاتی ایجاد کند، با بروکراسیهای اداری مواجه میشوند.
علاوه بر این، یک نوع «گارد دفاعی» نیز از سوی برخی صنایع دیده میشود؛ بهعنوان مثال در حوزه زمینشناسی زیستمحیطی، هنگامی که دانشجویان یا پژوهشگران قصد بررسی آلودگیهای اطراف کارخانهها (مانند صنایع سیمان یا شهرکهای صنعتی) را دارند، با مقاومتهایی مواجه میشوند.
در حقیقت، پیوند میان صنعت و دانشگاه در سطحی نیست که صنایع بتوانند مشکلات خود را به دانشگاه بازتاب دهند و از تخصص دانشگاهیان بهرهمند شوند.
آنا: در این میان، نقش دانشگاهها را چگونه ارزیابی میکنید؟ آیا رویکرد این دانشگاهها میتواند به سمت حمایت از رشتههای علوم پایه تغییر کند؟
قدرتی: متأسفانه در حال حاضر، توجه و حمایتها بیشتر معطوف به رشتههایی است که تعداد دانشجویان بیشتری دارند و در بازار کار نیز محبوبیت بیشتری کسب کردهاند. این موضوع موجب شده تا رشتههای زیربنایی مانند زمینشناسی در اولویتهای حمایتی قرار نگیرند.
آنا: ایجاد مراکز تحقیقاتی تخصصی در گروه زمینشناسی به کجا رسید و وضعیت این طرحها در چه مرحلهای است؟
قدرتی: پیشنهادهایی برای راهاندازی مرکز تحقیقاتی اختصاصی ارائه داده بودیم و هدف ما این بود که این مرکز بر حوزههایی نظیر سنگها و کانیهای قیمتی و جواهرات تمرکز کند تا بتواند علاوه بر جنبه علمی، به درآمدزایی نیز کمک کند. البته این حوزه نیازمند امکانات بسیار پیشرفته، دستگاههای آنالیز تخصصی و همچنین حضور متخصصانی است که در زمینه جواهرشناسی و کانیهای قیمتی تبحر فراوان داشته باشند تا بتوانند خدمات ارزشمندی به صنعت ارائه دهند؛ اگرچه در استان ما منابع مرسوم این نوع کانیها کمتر است، اما ایجاد چنین بستری میتواند گام مهمی باشد.
آنا: با توجه به تلاشهای اخیر برای احیای رشتههای علوم پایه در سطح کشور، آینده رشته زمینشناسی را چگونه میبینید؟
قدرتی: تلاشهای زیادی در سطح کشور، ازجمله در دانشگاه تهران برای احیای رشتههای علوم پایه صورت گرفته است.
با وجود چالشها، امیدواریم با تداوم این کوششها، رشتههایی نظیر زمینشناسی، شیمی، میکروبیولوژی و سایر علوم پایه که ستونهای اصلی توسعه هستند، دوباره جایگاه خود را باز یابند.
ما باید از قدرت علوم پایه برای حل مشکلات کلان کشور بهره بگیریم؛ اگرچه در حال حاضر تمایل جامعه و جوانان بیشتر به سمت رشتههای دارای درآمد سریعتر است، اما زمینشناسی همچنان یک رشته با ظرفیت بالا و ارزشمند باقی خواهد ماند.
فرصتهای شغلی و مسئولیتپذیری علمی در حوزه زمینشناسی
آنا: با توجه به چالشهای مطرح شده، وضعیت بازار کار و فرصتهای شغلی برای فارغالتحصیلان رشته زمینشناسی را چگونه ارزیابی میکنید؟ آیا برخلاف تصور عمومی، این رشته با مشکل بیکاری مواجه است؟
قدرتی: در واقع، فارغالتحصیلان این رشته با مشکل بیکاری روبهرو نیستند؛ حتی در بسیاری از سازمانها و ادارات، از بانکها گرفته تا سازمانهای مرتبط با کشاورزی، شهرداریها و بهخصوص سازمانهای مربوط به معادن، منابع طبیعی و مدیریت زمین، حضور متخصصان زمینشناسی بسیار پررنگ است.
بسیاری از این افراد در حوزههای تخصصی مانند نظام مهندسی یا مدیریت معادن فعالیت میکنند. اگرچه شاید جذب در قالب استخدامهای رسمی برای همه میسر نباشد، اما فرصتهای شغلی متنوعی در بخشهای مختلف وجود دارد.
البته باید اشاره کنم که به دلیل ماهیت عملیاتی و نیاز به تردد در مناطق خارج از شهر، این رشته برای آقایان فرصتهای شغلی بسیار گستردهای دارد؛ در حالی که خانمها ممکن است به دلیل محدودیتهای مربوط به تردد و شرایط محیطی، با چالشهای بیشتری در این مسیر مواجه شوند.
آنا: از نظر شما، جامعه علمی و استادان چه مسئولیتی در قبال بهبود جایگاه این رشته و معرفی بهتر آن به جامعه برعهده دارند؟
قدرتی: معتقدم ما نیز بهعنوان بخشی از بدنه علمی، در این زمینه مسئول هستیم. بسیاری از متخصصان و بزرگان این رشته که اکنون در سنین بالای خود فعالیت میکنند، شاید نتوانستهاند آنگونه که باید، جایگاه علمی و کاربردی این رشته را در ذهن جامعه و سیاستگذاران تثبیت کنند.
ما باید در زمینه تبلیغات علمی و تبیین نقش حیاتی زمینشناسی در پیشرفت کشور، تلاش بیشتری به کار ببندیم تا مسئولان و جامعه متوجه شوند که این رشته، یکی از مسائل زیربنایی و استراتژیک کشور است.
انتهای پیام/