روز چهارم جشنواره مقاومت زیر ذره‌بین تجربه‌ها و حاشیه‌ها
محیا دهقانی: زنان در سینمای دفاع مقدس نباید فقط شخصیت‌های تابع و چشم‌انتظار باشند
به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا، محیا دهقانی، بازیگر سینما و تلویزیون و دانش‌آموخته ادبیات نمایشی، در یکی از نشست‌های انتقال تجربه نوزدهمین جشنواره بین‌المللی فیلم مقاومت درباره جایگاه زن در سینمای جنگ و دفاع مقدس، شیوه شخصیت‌پردازی زنان، رابطه فیلمنامه، کارگردان و بازیگر و همچنین الزامات بازیگری مقابل دوربین سخن گفت.
دهقانی در ابتدای نشست تأکید کرد که هدفش ارائه یک سخنرانی یک‌طرفه نیست و ترجیح می‌دهد تجربه‌های خود را در فضایی گفت‌وگومحور با مخاطبان در میان بگذارد.
او با اشاره به اهمیت «جهان زنانه» در سینمای دفاع مقدس گفت این جهان می‌تواند روایت جنگ را از سادگی و تک‌بعدی بودن خارج کند و به آن عمق بیشتری ببخشد.
زن می‌تواند آینه بخش پنهان قهرمان باشد
دهقانی گفت یکی از ظرفیت‌های مهم شخصیت زن در آثار جنگی، آشکار کردن بخش‌هایی از شخصیت قهرمان است که در میدان نبرد دیده نمی‌شود.
او توضیح داد ممکن است یک فرمانده در میدان جنگ تصویری شجاع و مقتدر داشته باشد، اما هنگامی که در کنار همسرش قرار می‌گیرد از ترس‌ها، تردید‌ها و نگرانی‌های خود سخن بگوید.
به گفته وی، همین لحظات می‌تواند قهرمان را از یک شخصیت دست‌نیافتنی به انسانی قابل درک تبدیل کند.
دهقانی افزود: «زن می‌تواند در روایت تأثیر دراماتیک داشته باشد، می‌تواند مفهوم جنگ را پیچیده‌تر کند و رنج و پیامد‌های آن را از زاویه‌ای نشان دهد که صرفاً در میدان نبرد دیده نمی‌شود.»
از میدان جنگ تا خانه؛ تغییر تدریجی روایت زنان
این بازیگر در ادامه با مرور برخی آثار سینمای دفاع مقدس از دهه‌های مختلف گفت در سال‌های ابتدایی، روایت‌ها بیشتر بر میدان نبرد و خط مقدم متمرکز بودند، اما به‌تدریج سینما به سراغ پیامد‌های جنگ بر خانواده‌ها رفت.
او از آثاری همچون «کیمیا»، «نجات‌یافتگان» و «گیلانه» یاد کرد و گفت در ادامه، به‌ویژه در دهه ۱۳۹۰، حضور زنان در روایت‌های جنگی پررنگ‌تر شد.
دهقانی به آثاری، چون «شیار ۱۴۳»، «ویلایی‌ها» و «دسته دختران» اشاره کرد و افزود در سال‌های اخیر، بازی و شخصیت‌پردازی زنان نیز پیچیده‌تر شده و توجه بیشتری به جزئیاتی مانند لهجه، بازی درونی و تجربه زیسته شخصیت شده است.
وی معتقد است آثار ساخته‌شده توسط فیلمسازان زن در بسیاری از موارد توانسته‌اند به زیست زنانه نزدیک‌تر شوند، زیرا سازندگان این آثار تجربه و جهان ذهنی شخصیت زن را بهتر می‌شناسند.
زنان فقط نباید پشت جبهه باشند
یکی از موضوعات اصلی نشست، تصویر کلیشه‌ای زنان در آثار دفاع مقدس بود.
در جریان گفت‌و‌گو با حاضران، این مسئله مطرح شد که زنان در بسیاری از فیلم‌های جنگی عمدتاً به‌عنوان مادر، همسر یا فردی چشم‌انتظار نمایش داده شده‌اند.
دهقانی با تأیید این نقد گفت می‌توان زنان را در جایگاه‌های فعال‌تر و پیچیده‌تری نیز روایت کرد.
به گفته او، جنگ تنها به مردان آسیب نمی‌زند و وقتی بمب یا موشکی به یک شهر اصابت می‌کند، زنان و کودکان نیز مستقیماً درگیر پیامد‌های آن هستند.
وی افزود سینمای دفاع مقدس ظرفیت آن را دارد که قهرمان زن بسازد و از زنانی سخن بگوید که نه فقط در پشت جبهه، بلکه در متن مقاومت، تصمیم‌گیری و کنش حضور داشته‌اند.
زن در سینمای جنگ همیشه نباید موافق و تسلیم باشد
دهقانی یکی از ضعف‌های شخصیت‌پردازی زنان را نمایش آنان به‌عنوان افرادی همیشه موافق، راضی و تابع دانست.
او گفت در واقعیت چنین نبوده و بسیاری از خانواده‌ها با تصمیم فرزند یا همسرشان برای رفتن به جبهه مخالفت داشته‌اند، اما ممکن است در ادامه و در نتیجه اتفاقات و تجربه‌ها، نگاه آنان تغییر کرده باشد.
دهقانی تأکید کرد همین تضاد و تغییر می‌تواند یک مسیر دراماتیک قدرتمند برای شخصیت زن ایجاد کند.
وی گفت: «ما پر از تناقض و تضادیم. شخصیت باید تغییر کند. اینکه یک زن از ابتدا تا انتها فقط راضی و همراه باشد، لزوماً روایت دراماتیکی نمی‌سازد. مهم این است که ببینیم چگونه به یک تصمیم و انتخاب می‌رسد.»
او افزود حتی موضوعاتی مانند مخالفت با جنگ، اختلاف خانوادگی، خیانت یا حضور ستون پنجم نیز بخشی از واقعیت جنگ هستند که می‌توانند در روایت سینمایی مورد توجه قرار گیرند.
قهرمان نباید دست‌نیافتنی باشد
دهقانی بخش مهمی از مشکل سینمای قهرمان‌محور را به فیلمنامه مرتبط دانست.
او گفت فیلمساز باید زندگی قهرمان را پیش از تبدیل شدن به یک شخصیت اسطوره‌ای نشان دهد تا مخاطب بتواند با او ارتباط برقرار کند.
به گفته این بازیگر، قهرمان نیز باید خطا، تردید، تناقض و مسیر آزمون و خطا داشته باشد.
وی افزود: «اگر قهرمان را از همان ابتدا کامل، بی‌خطا و دست‌نیافتنی نشان بدهیم، مخاطب احساس می‌کند هیچ‌وقت نمی‌تواند شبیه او شود. باید ببینیم این آدم چگونه و در چه لحظه‌ای تصمیمی می‌گیرد که او را به قهرمان تبدیل می‌کند.»
دهقانی با اشاره به تجربه‌های خانوادگی و روایت‌های کمتر شنیده‌شده از دوران جنگ گفت در جامعه نمونه‌های فراوانی از آدم‌های معمولی وجود داشته‌اند که زندگی، علایق و حتی تناقض‌های خاص خود را داشتند، اما در لحظه‌ای حساس انتخابی متفاوت کرده‌اند.
موتور فیلم، فیلمنامه است
دهقانی چندین بار در این نشست بر اهمیت فیلمنامه تأکید کرد و آن را «موتور فیلم» دانست.
او گفت جهان‌بینی کارگردان زمانی می‌تواند به نتیجه برسد که فیلمنامه از ساختار، شخصیت‌پردازی و علت و معلول مناسبی برخوردار باشد.
وی افزود اگر مسیر کنش، واکنش، مانع، انتخاب و پیامد به‌درستی در فیلمنامه طراحی نشود، بازیگر نیز نمی‌تواند شخصیت را نجات دهد.
به گفته دهقانی، خلق قهرمان زن نیز قبل از هر چیز نیازمند فیلمنامه‌ای است که اجازه دهد شخصیت مسیر تحول خود را طی کند.
بازیگر فقط ابزار اجرای دیالوگ نیست
دهقانی در ادامه به جهان بازیگری پرداخت و گفت بازیگر نباید صرفاً به‌عنوان ابزاری برای اجرای دستورات کارگردان دیده شود.
او تأکید کرد بازیگر باید از سواد هنری، شناخت فیلمنامه، بدن، بیان، دکوپاژ و حتی مبانی فیلمبرداری برخوردار باشد.
وی گفت: «بازیگری فقط چهره و ظاهر نیست. بازیگر باید بداند چگونه بنشیند، چگونه نگاه کند، چگونه حرف بزند و حتی سکوتش چه معنایی دارد.»
دهقانی نگاه را یکی از مهم‌ترین ابزار‌های بازیگر مقابل دوربین دانست و افزود بسیاری از احساسات و زیرمتن‌ها نه از طریق دیالوگ، بلکه از طریق چشم و رفتار بازیگر منتقل می‌شوند.
او همچنین به اهمیت «زیرمتن» اشاره کرد و گفت بازیگر باید معنایی را که در دیالوگ نوشته نشده، اما در موقعیت وجود دارد، درک و اجرا کند.
بازیگر باید جهان کارگردان را بفهمد
این بازیگر درباره رابطه کارگردان و بازیگر گفت تعامل موفق زمانی اتفاق می‌افتد که دو طرف به یکدیگر اعتماد داشته باشند.
به گفته دهقانی، کارگردان باید بداند چه میزان آزادی به بازیگر بدهد و از تحمیل جزئیات بیش از اندازه خودداری کند.
او گفت: «بازیگر جلوی دوربین باید رها باشد. اگر کارگردان از قبل مشخص کند کجا پلک بزند، کجا دستش را بالا ببرد و در هر لحظه دقیقاً چه کند، بخشی از امکان خلق بازی از بین می‌رود.»
وی افزود کارگردان باید چارچوب، لحن و میزان بازی را مشخص کند، اما بازیگر نیز باید بتواند درون آن چارچوب شخصیت را زندگی کند.
دهقانی تأکید کرد بازیگر حرفه‌ای باید بتواند تفاوت نگاه کارگردانان مختلف را بفهمد؛ چراکه یک کارگردان ممکن است بازی درونی بخواهد و دیگری بازی بیرونی‌تر را ترجیح دهد.
فیلم کوتاه، کوتاهی نقش نیست؛ تأثیر مهم است
بخش دیگری از کارگاه به بازیگری در فیلم کوتاه اختصاص داشت.
دهقانی گفت فیلم کوتاه فرصت زمانی محدودتری دارد و به همین دلیل فیلمساز و بازیگر باید در زمانی فشرده‌تر، جهان اثر و شخصیت را به مخاطب منتقل کنند.
او افزود: «مهم این نیست که بازیگر چه مدت در فیلم حضور دارد؛ مهم این است که حضورش چه تأثیری در روایت می‌گذارد.»
دهقانی با اشاره به یکی از تجربه‌های ابتدایی خود توضیح داد برای نقشی کوتاه، درباره لهجه، پوشش، موقعیت تاریخی و سبک زندگی شخصیت تحقیق کرده و تلاش کرده در همان زمان محدود، شخصیت را باورپذیر کند.
او تأکید کرد بازیگر نباید تعداد پلان‌ها یا میزان حضور در فیلم را معیار اهمیت نقش بداند.
بازیگری نیازمند تمرین دائمی است
دهقانی در پاسخ به پرسشی درباره بازی با چشم و آمادگی برای تست‌های بازیگری گفت بازیگری حرفه‌ای را نمی‌توان فقط به‌صورت تئوری آموخت.
او تئاتر را پایه مهمی برای تربیت بازیگر دانست و گفت بازیگر باید مانند ورزشکار به‌طور مداوم بدن، بیان، نگاه و توان اجرایی خود را تمرین دهد.
وی افزود تفاوت بازی در تئاتر، تلویزیون و سینما در میزان و اندازه بیان احساسات است، اما پایه اصلی تمرین بازیگری در صحنه شکل می‌گیرد.
رفتار حرفه‌ای از کار حرفه‌ای مهم‌تر است
دهقانی در بخش پایانی نشست به وضعیت فیلم کوتاه و همکاری بازیگران شناخته‌شده با فیلمسازان جوان اشاره کرد.
او گفت یکی از مشکلات مهم فیلمسازان جوان نبود ساختار مناسب برای حمایت مالی از تولید فیلم کوتاه است و تا زمانی که بودجه حرفه‌ای وجود نداشته باشد، نمی‌توان انتظار داشت همه عوامل حرفه‌ای با دستمزد و شرایط استاندارد در پروژه حضور پیدا کنند.
وی پیشنهاد کرد نهاد‌ها و سازمان‌های فرهنگی سازوکاری برای حمایت از فیلم‌های کوتاه و معرفی عوامل حرفه‌ای به فیلمسازان جوان ایجاد کنند.
دهقانی در پایان گفت: «رفتار حرفه‌ای حتی از کار حرفه‌ای هم مهم‌تر است. ممکن است یک اثر خوب ساخته شود، اما اگر کسی رفتار حرفه‌ای نداشته باشد، ماندگار نمی‌شود.»
او تأکید کرد مسیر هنرمند شدن تنها با دیده شدن یا شهرت طی نمی‌شود و هنرمند باید به‌طور مستمر بخواند، ببیند، تجربه کند و جهان‌بینی خود را توسعه دهد.
از نگاه دهقانی، ورود به هنر برای همه ممکن است، اما تنها کسانی در این مسیر ماندگار می‌شوند که در کنار استعداد، دانش، تجربه، تمرین و رفتار حرفه‌ای را نیز جدی بگیرند.
انتهای پیام/
