شیر مادر به تکامل دستگاه ایمنی نوزاد کمک می‌کند

به گزارش خبرگزاری آنا؛ در ترکیب شیرمادر، چربی‌ها، پروتئین‌ها، قندها، ویتامین‌ها و مواد معدنی در کنار آنتی‌بادی‌ها، هورمون‌ها و صد‌ها ترکیب دیگر قرار دارند. این مواد در تأمین انرژی، رشد اندام‌ها، تکامل دستگاه عصبی و فعالیت دستگاه ایمنی نوزاد نقش دارند. ترکیب شیر نیز در تمام مدت شیردهی ثابت نمی‌ماند؛ از روز‌های نخست پس از زایمان تا ماه‌های بعد، مقدار و نسبت برخی مواد تغییر می‌کند. همین تنوع باعث شده است شیر مادر را نتوان صرفاً یک منبع غذایی دانست.

بخشی از ترکیبات شیر مادر به رشد نوزاد کمک می‌کنند و برخی دیگر در محافظت از بدن او نقش دارند. بعضی مواد نیز زمینه فعالیت باکتری‌های مفید روده را فراهم می‌کنند یا در فرایند‌های شیمیایی سلول‌ها مشارکت دارند. شناخت این ترکیبات نشان می‌دهد که شیر مادر مجموعه‌ای از مواد با وظایف متفاوت است که در کنار یکدیگر عمل می‌کنند.

آب، چربی و قند؛ شیر مادر از چه ساخته شده است؟

بخش عمده شیر مادر آب است، اما مواد دیگری که در آن وجود دارند، ارزش غذایی و ویژگی‌های زیستی آن را شکل می‌دهند. چربی، پروتئین و کربوهیدرات سه گروه اصلی مواد مغذی شیر هستند و هر کدام وظیفه مشخصی در بدن نوزاد دارند.

لاکتوز، قند اصلی شیر مادر، انرژی موردنیاز نوزاد را تأمین می‌کند. چربی‌ها نیز منبع مهم انرژی هستند و اسید‌های چرب ضروری را در اختیار بدن قرار می‌دهند. برخی از این اسید‌های چرب برای رشد مغز و دستگاه عصبی اهمیت دارند.

پروتئین‌های شیر نیز فقط به رشد و ساخت بافت‌های بدن محدود نمی‌شوند. بعضی از آنها در انتقال مواد نقش دارند و برخی دیگر در دفاع بدن در برابر عوامل بیماری‌زا مشارکت می‌کنند. ویتامین‌ها و مواد معدنی هم برای عملکرد طبیعی سلول‌ها و انجام فرایند‌های زیستی ضروری‌اند.

ترکیب شیر مادر در طول زمان تغییر می‌کند. شیری که در روز‌های نخست پس از زایمان تولید می‌شود، با شیر ماه‌های بعد یکسان نیست. حتی مقدار بعضی مواد در طول یک وعده شیردهی نیز تغییر می‌کند. چربی یکی از این مواد است که میزان آن می‌تواند از ابتدای وعده تا پایان آن متفاوت باشد.

شیر مادر چگونه به محافظت از نوزاد کمک می‌کند؟

نوزاد در ماه‌های نخست زندگی هنوز در حال تکامل دستگاه ایمنی خود است. شیر مادر علاوه بر تأمین مواد مغذی، ترکیباتی دارد که در محافظت از بدن او نقش دارند.

یکی از این ترکیبات، «ایمونوگلوبولین A ترشحی» (Secretory Immunoglobulin A) است؛ نوعی پادتن که به محافظت از سطوح مخاطی بدن، از جمله پوشش داخلی دستگاه گوارش، کمک می‌کند. این ماده در شناسایی و مقابله با عوامل بیماری‌زا نقش دارد.

البته دفاع ایمنی شیر مادر به یک ترکیب محدود نیست. آنزیم‌ها و مولکول‌های دیگری نیز در آن وجود دارند که در فرایند‌های زیستی مختلف مشارکت می‌کنند. برخی از این مواد با فعالیت دستگاه گوارش ارتباط دارند و بعضی دیگر در تنظیم فرایند‌های بدن نقش دارند.

ترکیبات شیر مادر در کنار یکدیگر عمل می‌کنند و نقش آنها را نمی‌توان جدا از هم در نظر گرفت. همین تنوع، یکی از ویژگی‌های مهم شیر مادر است.

ترکیباتی که به باکتری‌های مفید روده کمک می‌کنند

روده نوزاد محل زندگی مجموعه‌ای از میکروب‌هاست که در فعالیت دستگاه گوارش و تکامل دستگاه ایمنی نقش دارند. شیر مادر حاوی ترکیباتی است که به شکل‌گیری و فعالیت این مجموعه کمک می‌کنند.

یکی از این گروه‌ها، «الیگوساکارید‌های شیر انسان» (Human Milk Oligosaccharides) هستند. این مواد نوعی کربوهیدرات‌اند که بسیاری از آنها در دستگاه گوارش نوزاد هضم نمی‌شوند. در عوض، برخی از آنها به رشد باکتری‌های مفید روده کمک می‌کنند.

این ترکیبات همچنین در ارتباط میان میکروب‌های روده و دستگاه ایمنی نقش دارند. بنابراین، اهمیت شیر مادر فقط به موادی مربوط نیست که مستقیماً هضم و جذب می‌شوند؛ بعضی از اجزای آن از طریق تأثیر بر محیط روده نیز عمل می‌کنند.

مقدار این ترکیبات در شیر مادران مختلف یکسان نیست. این تفاوت‌ها به‌تنهایی نشانه بهتر یا ضعیف‌تر بودن شیر نیستند، زیرا هر ترکیب نقش مشخصی دارد و باید در ارتباط با سایر اجزای شیر بررسی شود.

در شیر مادر صد‌ها ترکیب دیگر هم وجود دارد

در کنار مواد مغذی شناخته‌شده، شیر مادر حاوی مولکول‌های کوچک متعددی به نام متابولیت (Metabolite) است. این مواد در واکنش‌های شیمیایی بدن تولید می‌شوند یا در فرایند‌هایی مانند تجزیه مواد غذایی و تولید انرژی نقش دارند.

برخی متابولیت‌ها با سوخت‌وساز قند‌ها و چربی‌ها ارتباط دارند و برخی دیگر در فعالیت سلول‌ها مشارکت می‌کنند. مجموعه این ترکیبات را متابولوم (Metabolome) می‌نامند.

متابولیت‌ها از نظر نوع و مقدار یکسان نیستند و هر کدام می‌توانند اطلاعاتی درباره فرایند‌های زیستی بدن ارائه دهند. حضور آنها در شیر نشان می‌دهد که ترکیب این مایع به مواد مغذی اصلی محدود نمی‌شود و مولکول‌های متعددی نیز در آن وجود دارند که نقش دقیق همه آنها هنوز روشن نیست.

در کنار این مواد، هورمون‌ها نیز در شیر مادر یافت می‌شوند. هورمون‌ها پیام‌های شیمیایی بدن هستند و در تنظیم فعالیت‌های مختلف نقش دارند. وجود آنها در شیر بخشی از ترکیب زیستی پیچیده آن است، هرچند اثر هر هورمون و میزان تأثیر آن بر نوزاد به نوع ماده و شرایط بدن بستگی دارد.

آیا غذای مادر ترکیب شیر را تغییر می‌دهد؟

تغذیه مادر یکی از عوامل مرتبط با ترکیب شیر است. مواد غذایی پس از هضم و جذب وارد فرایند‌های سوخت‌وساز می‌شوند و بعضی از مواد یا ترکیبات حاصل از آنها ممکن است در شیر نیز دیده شوند.

برای مثال، میان مصرف قهوه و کافئین با مقدار برخی ترکیبات موجود در شیر ارتباط مشاهده شده است. مصرف مرکبات نیز با مقدار بعضی متابولیت‌ها ارتباط دارد. وضعیت کلی تغذیه مادر هم می‌تواند با مقدار برخی مواد موجود در شیر مرتبط باشد.

البته ارتباط میان رژیم غذایی و ترکیب شیر به این معنا نیست که هر ماده غذایی مستقیماً وارد شیر می‌شود یا مصرف یک خوراکی مشخص، مقدار یک ترکیب را به‌طور قطعی تغییر می‌دهد. بدن مواد غذایی را به روش‌های مختلف پردازش می‌کند و عوامل متعددی در تنظیم ترکیب شیر نقش دارند.

به همین دلیل، نمی‌توان برای افزایش یک ماده مشخص در شیر، بدون شواهد کافی، مصرف یک خوراکی خاص را توصیه کرد. تغذیه مناسب مادر اهمیت دارد، اما ترکیب شیر حاصل فعالیت مجموعه‌ای از فرایند‌های زیستی است.

چرا شیر مادران مختلف یکسان نیست؟

ترکیب شیر مادر علاوه بر تغذیه، با ویژگی‌های زیستی بدن نیز ارتباط دارد. ژن‌ها در تولید و پردازش بعضی ترکیبات نقش دارند و می‌توانند یکی از عوامل تفاوت میان شیر مادران باشند.

در غده پستانی، فعالیت ژن‌ها در فرایند‌های مختلف سلولی مشارکت دارد. از این رو، حتی دو مادر با رژیم غذایی مشابه نیز ممکن است از نظر مقدار بعضی مواد موجود در شیر تفاوت داشته باشند.

ژنتیک به‌تنهایی تعیین‌کننده کیفیت شیر نیست. مقدار یک ترکیب خاص نیز به‌تنهایی معیار مناسبی برای مقایسه شیر مادران به شمار نمی‌رود. برای شناخت این تفاوت‌ها باید مجموعه ترکیبات شیر و نقش هر یک از آنها در نظر گرفته شود.

هنوز درباره عملکرد دقیق بسیاری از مولکول‌های موجود در شیر مادر اطلاعات کاملی وجود ندارد. شناسایی یک ماده به‌تنهایی مشخص نمی‌کند که آن ماده چه تأثیری بر رشد، دستگاه ایمنی یا سلامت نوزاد دارد. برای روشن شدن این موضوع، باید عملکرد زیستی ترکیبات و ارتباط آنها با رشد و سلامت کودک بررسی شود.

ترکیب شیر از روز‌های نخست تا ماه‌های بعد تغییر می‌کند

شیر مادر در تمام دوره شیردهی ترکیب یکسانی ندارد. در روز‌های نخست پس از زایمان، «آغوز» (Colostrum) یا شیر اولیه تولید می‌شود. این شیر با شیر مراحل بعدی تفاوت دارد و حاوی مقدار زیادی از برخی ترکیبات مرتبط با دفاع ایمنی است.

با ادامه شیردهی، ترکیب شیر تغییر می‌کند. مقدار چربی و برخی مواد دیگر نیز ممکن است در طول یک وعده متفاوت باشد. این تغییرات بخشی از ویژگی‌های طبیعی شیر مادر هستند و به‌تنهایی نشانه کمبود مواد مغذی نیستند.

بنابراین، شیر مادر را نباید ترکیبی ثابت با نسبت‌های همیشگی از مواد مختلف در نظر گرفت. ویژگی‌های آن در طول زمان تغییر می‌کنند و عوامل متعددی در این تغییرات نقش دارند.

شیر مادر فراتر از یک منبع غذایی است

آب، چربی، پروتئین، قند، ویتامین‌ها و مواد معدنی بخش مهمی از شیر مادر را تشکیل می‌دهند، اما ترکیبات دیگری نیز در آن حضور دارند که در فعالیت دستگاه ایمنی، عملکرد روده و فرایند‌های زیستی بدن نقش دارند.

بخشی از این مواد شناخته شده‌اند، اما درباره نقش دقیق بسیاری از مولکول‌های موجود در شیر هنوز پرسش‌هایی باقی مانده است. شناسایی این ترکیبات به‌تنهایی برای تعیین اثر آنها بر سلامت نوزاد کافی نیست و شناخت نقش واقعی آنها به بررسی‌های بیشتری نیاز دارد.

شیر مادر مجموعه‌ای از مواد مغذی و مولکول‌های زیستی است که در کنار یکدیگر عمل می‌کنند. همین ترکیب متنوع، ویژگی‌ای است که آن را از یک منبع ساده تأمین انرژی فراتر می‌برد.