علم و فناوری و تصوف دو مسیر راهبردی توسعه روابط ایران و آفریقا

به گزارش خبرگزاری آنا، حجت‌الاسلام والمسلمین عبدالحسین خسروپناه، دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، در نشست هم‌اندیشی کارگروه همکاری‌های علمی و بین‌دانشگاهی ایران و آفریقا که در دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران برگزار شد، با اشاره به ضرورت بهره‌گیری از دیدگاه‌های متخصصان مطالعات آفریقا اظهار کرد: حضور استادان و پژوهشگران صاحب‌نظر در حوزه آفریقاشناسی، فرصتی ارزشمند برای شناخت عمیق‌تر ظرفیت‌ها، مسائل و اقتضائات این قاره است و مسئولان باید بیش از سخن گفتن، به دیدگاه‌های علمی و تجربیات متخصصان این حوزه توجه کنند.

وی با قدردانی از برگزاری این نشست افزود: دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران از ظرفیت علمی ارزشمندی در حوزه شناخت مناطق مختلف جهان، از جمله قاره آفریقا برخوردار است و بهره‌گیری از این توانمندی می‌تواند به تصمیم‌گیری‌های دقیق‌تر و اثربخش‌تر در حوزه همکاری‌های بین‌المللی کمک کند.

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی همچنین با اشاره به تجربه فعالیت‌های علمی و فرهنگی برخی شخصیت‌های حوزوی و دانشگاهی در مناطق مختلف جهان، به‌ویژه شبه‌قاره هند، بیان کرد: تجربه ارتباط با پیروان مذاهب اسلامی و حتی پیروان دیگر ادیان، ظرفیت مهمی برای توسعه تعاملات فرهنگی و علمی در عرصه بین‌المللی است و می‌تواند در مسئولیت‌های مرتبط با همکاری‌های جهانی مورد استفاده قرار گیرد.

توجه ویژه رهبر شهید انقلاب به ظرفیت‌های قاره آفریقا

خسروپناه در ادامه با اشاره به اهمیت تاریخی و راهبردی قاره آفریقا در سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران گفت: رهبر شهید انقلاب در دهه ۱۳۶۰ سفر‌هایی به کشور‌های مختلف آفریقایی داشتند و این سفر‌ها نشان‌دهنده توجه ویژه ایشان به ظرفیت‌های این قاره بود.

وی افزود: در سال‌های ۱۳۶۳ و ۱۳۶۵ سفر‌هایی به کشور‌های آفریقایی انجام شد و در کنار آن، سفر‌هایی به کشور‌های آسیایی از جمله چین و کره شمالی نیز صورت گرفت. بررسی این سفر‌ها نشان می‌دهد که قاره آفریقا از جایگاه ویژه‌ای در نگاه راهبردی ایشان برخوردار بوده است.

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی تأکید کرد: این رویکرد بیانگر اهمیت توجه به کشور‌های آفریقایی در مناسبات بین‌المللی جمهوری اسلامی ایران است و باید در سیاست‌گذاری‌های علمی، فرهنگی و اقتصادی نیز مورد توجه قرار گیرد.

ضرورت تشکیل حلقه تخصصی آفریقاشناسی برای تصمیم‌گیری‌های راهبردی

استاد خسروپناه با تأکید بر اینکه توسعه روابط ایران و آفریقا بدون شناخت دقیق این قاره امکان‌پذیر نیست، اظهار کرد: پیش از هرگونه تصمیم‌گیری و اقدام اجرایی، باید مطالعات عمیق و جامعی درباره کشور‌های آفریقایی انجام شود. برای تحقق این هدف، تشکیل یک حلقه تخصصی و توانمند از استادان و پژوهشگران آفریقاشناس ضروری است.

وی ادامه داد: شناخت آفریقا نباید به بررسی مسائل سیاسی، اقتصادی یا تاریخ استعمار محدود شود؛ بلکه لازم است ابعاد مختلف اجتماعی، فرهنگی، دینی، علمی و فناورانه این قاره نیز مورد مطالعه قرار گیرد.

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به نقش دانشگاه‌ها و جریان‌های دینی در تحولات کشور‌های آفریقایی گفت: یکی از موضوعات مهم در شناخت این قاره، بررسی جایگاه دانشگاه‌ها و مراکز علمی و همچنین نقش جریان‌های تصوف در ساختار فرهنگی و اجتماعی کشور‌های آفریقایی است.

وی افزود: تصوف در آفریقا از گستردگی و پیچیدگی قابل توجهی برخوردار است و شناخت جریان‌ها، شاخه‌ها و تأثیرات اجتماعی آن می‌تواند فرصت‌های جدیدی برای تعاملات فرهنگی و دینی ایجاد کند.

استاد خسروپناه تصریح کرد: برای طراحی الگوی صحیح همکاری با کشور‌های آفریقایی، باید همه این لایه‌ها به‌صورت جامع بررسی شوند تا اقدامات جمهوری اسلامی ایران بر پایه شناخت واقعی از شرایط و ظرفیت‌های هر کشور شکل گیرد.

ضرورت هم‌افزایی دستگاه‌ها برای معرفی ظرفیت‌های انقلاب اسلامی در آفریقا

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با تأکید بر ضرورت تقویت هماهنگی میان دستگاه‌های فعال در قاره آفریقا گفت: انقلاب اسلامی ایران از ظرفیت‌های گسترده علمی، فرهنگی، اجتماعی و معنوی برخوردار است که هنوز متناسب با گستردگی و اهمیت آنها در کشور‌های آفریقایی شناخته و معرفی نشده‌اند.

استاد خسروپناه اظهار کرد: در سال‌های گذشته، دستگاه‌ها و نهاد‌های مختلف جمهوری اسلامی ایران اقدامات ارزشمندی در زمینه توسعه روابط با کشور‌های آفریقایی انجام داده‌اند، اما بهره‌گیری مطلوب از این ظرفیت‌ها نیازمند هم‌افزایی بیشتر، انسجام در برنامه‌ریزی و اتخاذ رویکردی مشترک در تعاملات بین‌المللی است.

وی ادامه داد: تجربه فعالیت‌های میدانی نشان می‌دهد که با تقویت همکاری و هماهنگی میان نهاد‌های فعال در این حوزه، می‌توان از ظرفیت‌های موجود به شکل مؤثرتری استفاده کرد و زمینه معرفی هرچه بیشتر دستاورد‌ها و توانمندی‌های جمهوری اسلامی ایران را در کشور‌های آفریقایی فراهم ساخت.

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی تأکید کرد: تحقق این هدف مستلزم تقویت هماهنگی ساختاری و راهبردی میان دستگاه‌های مختلف از جمله وزارت امور خارجه، وزارت علوم، تحقیقات و فناوری، جمعیت هلال‌احمر و دیگر نهاد‌های مرتبط است تا با بهره‌گیری از ظرفیت‌های مشترک، زمینه گسترش همکاری‌های علمی، فرهنگی و اجتماعی ایران و آفریقا فراهم شود.

پیشنهاد ایجاد آزمایشگاه حکمرانی آفریقا

استاد خسروپناه با طرح پیشنهاد ایجاد یک سازوکار مشترک برای سیاست‌گذاری و تصمیم‌گیری درباره آفریقا گفت: جمهوری اسلامی ایران به یک الگوی حکمرانی همگرا در حوزه آفریقا نیاز دارد و برای تحقق این هدف، می‌توان آزمایشگاه حکمرانی آفریقا را با مشارکت دستگاه‌های مسئول و مراکز علمی و پژوهشی ایجاد کرد.

وی افزود: در چنین ساختاری، دستگاه‌های مختلف باید مسائل، اولویت‌ها و برنامه‌های خود را به‌صورت مشترک بررسی کنند و به تصمیم‌های واحد و هماهنگ برسند. وی تأکید کرد: حکمرانی همگرا می‌تواند از موازی‌کاری، اتلاف منابع و اجرای برنامه‌های کم‌اثر جلوگیری کند و زمینه استفاده هدفمند از ظرفیت‌های علمی، فرهنگی و اقتصادی ایران را در کشور‌های آفریقایی فراهم سازد.

اولویت‌بندی مسائل و پرهیز از رویکرد‌های غیرواقع‌بینانه

استاد خسروپناه در بخش دیگری از سخنان خود با تأکید بر ضرورت مسئله‌محوری در همکاری‌های بین‌المللی اظهار کرد: یکی از اقدامات اساسی در توسعه روابط ایران و آفریقا، شناسایی و اولویت‌بندی مسائل مشترک است. باید مشخص شود جمهوری اسلامی ایران در تعامل با کشور‌های آفریقایی به دنبال حل چه مسائلی است و در کدام حوزه‌ها از توانایی و ظرفیت لازم برخوردار است.

وی افزود: نمی‌توان انتظار داشت که جمهوری اسلامی ایران مسئولیت حل همه مشکلات کشور‌های آفریقایی را بر عهده بگیرد. هرچند مشاهده ظرفیت‌های عظیم طبیعی و انسانی این کشور‌ها و هدررفت بخشی از این منابع تأسف‌برانگیز است، اما در طراحی همکاری‌ها باید واقع‌بینانه عمل کرد.

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به وجود برخی چالش‌های مشترک میان ایران و کشور‌های آفریقایی گفت: مسائلی مانند خام‌فروشی منابع طبیعی و معدنی، تنها به کشور‌های آفریقایی اختصاص ندارد و جمهوری اسلامی ایران نیز در بخش‌هایی از اقتصاد خود با این مسئله مواجه است.

وی ادامه داد: در حوزه‌هایی مانند نفت، پتروشیمی و معادن، همچنان با مسئله خام‌فروشی و ضرورت توسعه زنجیره ارزش روبه‌رو هستیم؛ بنابراین باید در همکاری با کشور‌های آفریقایی، ضمن شناخت ظرفیت‌های متقابل، از ارائه تصویری غیرواقع‌بینانه از توانمندی‌ها و امکانات خود پرهیز کنیم.

استاد خسروپناه تصریح کرد: همکاری‌های بین‌المللی زمانی موفق خواهند بود که بر مبنای شناخت مسائل مشترک، تعیین اولویت‌ها و بهره‌گیری از توانمندی‌های واقعی طرفین طراحی شوند.

علم و فناوری و تصوف؛ دو مسیر راهبردی تعامل ایران و آفریقا

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به ظرفیت‌های فرهنگی و مذهبی قاره آفریقا گفت: یکی از فرصت‌های مهم برای توسعه روابط جمهوری اسلامی ایران با کشور‌های آفریقایی، حضور گسترده جریان‌های تصوف و علاقه‌مندی بسیاری از پیروان این جریان‌ها به اهل‌بیت (ع) است.

وی افزود: در بسیاری از طریقت‌های صوفیانه اهل سنت، سلسله معنوی و عرفانی به امیرالمؤمنین علی (ع) می‌رسد و این اشتراک می‌تواند زمینه مناسبی برای گسترش تعاملات فرهنگی و مذهبی فراهم کند.

استاد خسروپناه با بیان اینکه میان گرایش‌های فقهی و اعتقادی برخی جریان‌های تصوف تفاوت‌هایی وجود دارد، اظهار کرد: در برخی از این جریان‌ها، پیروان از نظر فقهی اهل سنت هستند، اما در حوزه اعتقادات و گرایش‌های معنوی، محبت و ارادت ویژه‌ای به اهل‌بیت (ع) دارند.

وی تأکید کرد: این ظرفیت باید با شناخت دقیق و رویکردی حکیمانه مورد توجه قرار گیرد و می‌تواند به توسعه ارتباطات فرهنگی و تقویت زمینه‌های گفت‌و‌گو کمک کند.

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با معرفی دو مسیر اصلی برای توسعه همکاری‌های ایران و آفریقا گفت: به اعتقاد من، علم و فناوری از یک‌سو و ظرفیت جریان‌های تصوف از سوی دیگر، دو مسیر مهم و راهبردی برای گسترش تعاملات جمهوری اسلامی ایران با کشور‌های آفریقایی هستند.

وی افزود: بهره‌گیری از این دو مسیر می‌تواند زمینه دستیابی سریع‌تر به نتایج مطلوب را فراهم کند؛ زیرا ورود به برخی موضوعات حساس ممکن است موجب شکل‌گیری مقاومت‌ها و حساسیت‌هایی شود، در حالی که همکاری‌های علمی، فناورانه و فرهنگی از ظرفیت بیشتری برای ایجاد ارتباط و اعتماد متقابل برخوردارند.

ظرفیت صنایع خلاق و فناوری‌های فرهنگی برای گسترش روابط با آفریقا

استاد خسروپناه با اشاره به اهمیت بهره‌گیری از ظرفیت‌های نوین فناوری در همکاری‌های بین‌المللی اظهار کرد: علم و فناوری تنها به حوزه‌های صنعتی و آزمایشگاهی محدود نمی‌شود، بلکه صنایع خلاق و فناوری‌های فرهنگی نیز از مصادیق مهم آن به شمار می‌روند.

وی افزود: حوزه‌هایی مانند تولید پویانمایی و دیگر محصولات فرهنگی مبتنی بر فناوری، ظرفیت قابل توجهی برای توسعه همکاری‌های علمی و فرهنگی با کشور‌های آفریقایی دارند.

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به بازدید از برخی مجموعه‌های فناورانه در اصفهان گفت: در حوزه صنایع خلاق و فناوری‌های فرهنگی، اقدامات ارزشمندی در کشور انجام شده و توانمندی‌های قابل توجهی شکل گرفته است.

وی ادامه داد: با وجود این پیشرفت‌ها، برخی موانع اداری و ساختاری همچنان بر سر راه فعالیت مجموعه‌های فناورانه وجود دارد که رفع آنها می‌تواند زمینه رشد چشمگیر این صنایع را فراهم کند.

استاد خسروپناه تأکید کرد: بهره‌گیری از توانمندی‌های ایران در صنایع خلاق، پویانمایی و فناوری‌های فرهنگی، یکی از مسیر‌های مناسب برای گسترش همکاری با کشور‌های آفریقایی است و می‌تواند در کنار همکاری‌های دانشگاهی و پژوهشی مورد توجه قرار گیرد.

ضرورت انتقال تجربیات سیاست‌گذاری علمی ایران به دانشگاه‌های آفریقا

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی در بخش پایانی سخنان خود با اشاره به تجربیات جمهوری اسلامی ایران در حوزه سیاست‌گذاری علم و فناوری گفت: در بیش از چهار دهه گذشته، اقدامات قابل توجهی در زمینه تدوین اسناد راهبردی و ایجاد ساختار‌های علمی و فناورانه در کشور انجام شده است.

وی افزود: جمهوری اسلامی ایران در حوزه تدوین اسناد بالادستی و ایجاد ساختار‌های سیاست‌گذاری علمی و فناوری، تجربیات ارزشمندی دارد که می‌تواند در همکاری با کشور‌های دیگر مورد استفاده قرار گیرد.

استاد خسروپناه با اشاره به برخی مصوبات شورای عالی انقلاب فرهنگی اظهار کرد: در حوزه زیست‌فناوری، اسناد و مصوبات مهمی در شورای عالی انقلاب فرهنگی به تصویب رسیده و ساختار‌های مرتبط با اجرای این سیاست‌ها نیز در معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری شکل گرفته است.

وی ادامه داد: این تجربیات تنها به تدوین اسناد محدود نمی‌شود، بلکه در حوزه ایجاد ساختار‌های اجرایی و سیاست‌گذاری نیز ظرفیت‌های قابل توجهی در کشور وجود دارد.

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به توجه برخی کشور‌های دیگر به تجربیات ایران در این زمینه بیان کرد: در تعامل با مسئولان و شخصیت‌های علمی برخی کشورها، از جمله چین، شاهد علاقه‌مندی به شناخت اسناد و ساختار‌های سیاست‌گذاری علم و فناوری جمهوری اسلامی ایران بوده‌ایم.

وی افزود: این موضوع نشان می‌دهد که تجربیات ایران در حوزه حکمرانی علم و فناوری می‌تواند به‌عنوان یکی از زمینه‌های همکاری علمی و دانشگاهی با کشور‌های آفریقایی مورد توجه قرار گیرد.

استاد خسروپناه با تأکید بر ضرورت معرفی این دستاورد‌ها به مراکز علمی و دانشگاهی آفریقا گفت: باید زمینه انتقال تجربیات ایران در تدوین اسناد راهبردی، ایجاد ساختار‌های علمی و توسعه فناوری به دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی کشور‌های آفریقایی فراهم شود.

وی در پایان با قدردانی از ابتکار برگزاری نشست هم‌اندیشی کارگروه همکاری‌های علمی و بین‌دانشگاهی ایران و آفریقا در دانشکده مطالعات جهان دانشگاه تهران، اظهار کرد: برگزاری چنین نشست‌هایی با حضور استادان و متخصصان آشنا با مسائل آفریقا، اقدامی ارزشمند است؛ زیرا امکان تصمیم‌گیری بر پایه علم، معرفت و شناخت دقیق واقعیت‌های این قاره را فراهم می‌کند.

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی ابراز امیدواری کرد که با بهره‌گیری از ظرفیت دانشگاه‌ها، هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول و تمرکز بر اولویت‌های علمی و فرهنگی، زمینه توسعه همکاری‌های هدفمند و اثربخش جمهوری اسلامی ایران با کشور‌های آفریقایی بیش از گذشته فراهم شود.