ضرورت استفاده از فناوری‌های نوین و نرم برای ترویج سلامت معنوی
به گزارش خبرنگار آنا، عبدالحسین خسروپناه، دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی، در دهمین همایش ملی «سلامت معنوی اسلامی» با قدردانی از فرهنگستان علوم پزشکی، مرکز مدیریت حوزه‌های علمیه، مؤسسه امام خمینی (ره)، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی، ستاد سلامت شورای عالی انقلاب فرهنگی و دانشگاه علوم پزشکی تهران برای برگزاری این همایش اظهار کرد: در یکی دو سال گذشته تلاش‌های فراوانی در حوزه سلامت معنوی انجام شده است.
وی افزود: می‌خواهم به‌صورت مختصر سلامت معنوی را از منظر منظومه فکری امام شهید (ره) بیان کنم و در پایان نیز چند نکته درباره ضرورت توجه به این حوزه مطرح کنم.
سلامت معنوی؛ یکی از ساحت‌های سلامت انسان
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی گفت: سلامت معنوی یکی از ساحت‌های سلامت انسان در کنار سلامت جسمی و اجتماعی است و هم در تعالی فرد، هم در جامعه‌پردازی و هم در تمدن‌سازی نقش تعیین‌کننده دارد.
خسروپناه افزود: در آثار امام خمینی (ره) بار‌ها بر نقش تعیین‌کننده معنویت در تمدن نوین اسلامی تأکید شده و معنویت یکی از پایه‌های اساسی تمدن نوین اسلامی شمرده شده است.
وی ادامه داد: از منظر اسلام، بنیان سلامت معنوی، توحید است؛ یعنی باور به اینکه در سراسر هستی یک مرکز قدرت به نام خداوند وجود دارد و همه موجودات و پدیده‌ها، از کوچک‌ترین ذرات تا بزرگ‌ترین کهکشان‌ها، در برابر او تسلیم هستند.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی اظهار کرد: برای شکل‌گیری سلامت معنوی توحیدی، نخستین شرط، ایمان آگاهانه و ایمان متعهدانه به توحید است. چنین ایمانی دستاورد‌هایی مانند بصیرت و رسیدن به مقام فرقان را به همراه دارد.
سلامت معنوی و رسیدن به مقام فرقان
خسروپناه با اشاره به مفهوم فرقان گفت: برای «فرقان» می‌توان دو تفسیر بیان کرد. در یک تفسیر، کسی که تقوای الهی پیشه کند به مقام فرقان می‌رسد؛ یعنی توانایی تشخیص حق از باطل پیدا می‌کند و صاحب بصیرت می‌شود.
وی افزود: در تفسیر عرفانی نیز قرآن، جامع همه حقایق و خود «فرقان» دانسته شده است. اگر انسان مسیر تقوا را طی کند و به مراتب بالای تقوا برسد، می‌تواند به مرحله‌ای برسد که مانند قرآن، جامع حقایق شود.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی ادامه داد: سلامت معنوی از ساده‌ترین مراحل مانند آرامش و آسایش انسان و دور ماندن از آسیب‌هایی مانند خودکشی و اعتیاد آغاز می‌شود و تا عالی‌ترین مراتب آن، یعنی رسیدن انسان به جایگاه مظهر حقایق، ادامه پیدا می‌کند.
حکمت؛ دومین شرط سلامت معنوی توحیدی
خسروپناه دومین شرط سلامت معنوی توحیدی را «حکمت‌بنیان بودن» عنوان کرد و گفت: حکمت یعنی عقلانیت، فضیلت و خدمت. اگر کسی سلامت معنوی توحیدی داشته باشد و آن را با حکمت پیوند بزند، دارای عقلانیت، فضیلت و روحیه خدمت خواهد بود.
وی افزود: ظهور سلامت معنوی را می‌توان در جامعه نیز مشاهده کرد؛ انسانی که سلامت معنوی توحیدی دارد، باید در رفتار اجتماعی خود نیز اهل عقلانیت، فضیلت و خدمت باشد.
قلب؛ عالی‌ترین مرتبه ساحت انسانی
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی سومین شرط سلامت معنوی توحیدی را «تجلی قلب» دانست و اظهار کرد: در عرفان از تجلی و تخلیه قلب سخن گفته شده و این موضوع در فرمایشات امام خمینی (ره) نیز مورد توجه قرار گرفته است.
خسروپناه با اشاره به مراتب ادراک انسان در قرآن گفت: در قرآن از حواس ظاهری مانند سمع و بصر سخن گفته شده و پس از آن خیال، عقل، لب، فؤاد، صدر و قلب مطرح می‌شود. قلب عالی‌ترین مرتبه ساحت انسانی است.
وی ادامه داد: بر همین اساس می‌توان از سلامت معنوی سمعی، بصری، حسی، خیالی و عقلی سخن گفت تا به سلامت معنوی قلبی برسیم. هنگامی که سلامت قلب شکل بگیرد، محبت الهی در انسان تحقق پیدا می‌کند.
توکل، امید و تاب‌آوری؛ از آثار سلامت معنوی
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی گفت: یکی از آثار سلامت معنوی خداجویانه و محبت الهی، توکل به خداست. انسان متوکل امید بیشتری دارد و از تاب‌آوری بالاتری برخوردار است.
خسروپناه افزود: هر زمان مشاهده کنیم جامعه‌ای امید کمی دارد، تاب‌آوری در آن پایین است و یأس افزایش پیدا کرده، می‌توان گفت سلامت معنوی در آن جامعه کاهش یافته است. هرچه سلامت معنوی ارزش و جایگاه بیشتری پیدا کند، امید و تاب‌آوری نیز افزایش می‌یابد؛ زیرا توکل بیشتر می‌شود.
وی ادامه داد: فرج و روح الهی با قلب انسان ارتباط دارد و هنگامی که قلب به مقام اطمینان برسد، انسان به درجات بالاتری از سلامت دست پیدا می‌کند. همچنین رسیدن فؤاد و اولوالالباب به مقام حکمت و رسیدن نفس به مقام اطمینان و سکینه، از عالی‌ترین درجات سلامت معنوی است.
سلامت معنوی یک مسیر دارای مراتب است
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی با اشاره به نگاه امام خمینی (ره) به سلامت معنوی گفت: سلامت معنوی یک سیر تشکیکی و دارای مراتب است؛ یعنی از پایین‌ترین مرتبه که آرامش و آسایش است، آغاز می‌شود و تا عالی‌ترین مراتب آن مانند حکمت، سکینه و اطمینان ادامه پیدا می‌کند.
خسروپناه افزود: این مسیر باید با ذکر خدا همراه باشد. همان‌طور که بیماری جسمی با دارو درمان می‌شود، برای تقویت قلب نیز ذکر خدا نقش دارد. قرآن نیز می‌فرماید «وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ» و این نشان می‌دهد که ذکر خدا با وضعیت قلب انسان ارتباط دارد.
وی ادامه داد: خوف الهی نیز از آثار این سلامت معنوی است. انسانی که چنین جایگاهی پیدا کرده، از استکبار و قدرت‌های ظاهری هراس ندارد و در مسیر جهاد، مبارزه، صبر، استقامت و حلم حرکت می‌کند.
سلامت معنوی با توجه به خیر عمومی همراه است
خسروپناه با اشاره به دیگر آثار سلامت معنوی توحیدی اظهار کرد: توجه به خیر عمومی و توجه به خلق از دیگر آثار آن است. انسان برخوردار از سلامت معنوی باید اهل محبت به مردم و مواسات باشد.
وی افزود: متأسفانه گاهی مشاهده می‌کنیم برخی مؤمنان به جان یکدیگر می‌افتند و علیه هم حرکت می‌کنند. این وضعیت با سلامت معنوی سازگار نیست. همان‌طور که پزشک از روی علائم می‌تواند بیماری را تشخیص دهد، رفتار انسان‌ها نیز می‌تواند نشانه وضعیت سلامت معنوی آنان باشد.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی ادامه داد: در ادبیات دینی و عرفانی نیز بر مواسات تأکید شده است. انسانی که سلامت معنوی دارد، اهل مواسات، امانت، صداقت، وفای به عهد، حسن خلق و عدالت است و اینها از لوازم تجلی قلب محسوب می‌شوند.
سلامت معنوی را باید با نگاه گسترده‌تری دید
خسروپناه گفت: باید افق دید خود را نسبت به سلامت معنوی وسیع‌تر کنیم. البته در سطح عمومی جامعه طبیعتاً باید توجه ویژه‌ای به این موضوع داشته باشیم.
وی افزود: انسانی که به درجات بالای سلامت معنوی می‌رسد، مجاهد در راه خداست و در مسیر جهاد، مغفرت و حرکت به سوی خداوند قرار می‌گیرد.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی تصریح کرد: این تصویری کلی از سلامت معنوی توحیدی از منظر منظومه فکری امام خمینی (ره) است، اما در کنار این بحث، چند نکته مهم نیز باید مورد توجه قرار گیرد.
ضرورت جریان‌شناسی سلامت معنوی
خسروپناه نخستین نکته را ضرورت جریان‌شناسی سلامت معنوی دانست و گفت: در حوزه سلامت معنوی باید مرتب جریان‌شناسی کنیم. سلامت معنوی سکولار با سلامت معنوی توحیدی متفاوت است و سلامت معنوی صرفاً دنیوی یا سلامت معنوی نازل نیز با سلامت معنوی دنیوی و اخروی تفاوت دارد.
وی افزود: باید مشخص باشد که در کدام جریان فکری از سلامت معنوی قرار داریم و از چه مبنایی سخن می‌گوییم.
استفاده از فناوری‌های نوین برای ترویج سلامت معنوی
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی دومین نکته را استفاده از فناوری‌های نوین عنوان کرد و گفت: امروز با انواع سکو‌ها و فناوری‌ها مواجه هستیم که مهم‌ترین آنها در شرایط فعلی هوش مصنوعی است. باید از این ظرفیت‌ها برای ترویج سلامت معنوی توحیدی استفاده کنیم.
خسروپناه ادامه داد: در کنار فناوری‌های نوین، موضوعی که حتی بیش از آن اهمیت دارد، توجه به فناوری‌های نرم است. فناوری نرم، حکمت قرآنی و ادبیات قرآنی و فارسی ماست که مملو از مفاهیم مرتبط با سلامت معنوی است و باید این مفاهیم را به مخاطبان منتقل کنیم.
شاهنامه و ادبیات فارسی؛ ظرفیت انتقال فناوری نرم
وی با اشاره به ظرفیت آثار ادبی و هنری برای انتقال مفاهیم سلامت معنوی گفت: اگر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی بخواهد نمایش‌هایی درباره داستان‌های شاهنامه مانند پسران فریدون یا رستم و سهراب اجرا کند یا فیلم و سریالی بر اساس این آثار بسازد، باید توجه داشته باشیم که شاهنامه فردوسی صرفاً مجموعه‌ای از داستان‌های اسطوره‌ای نیست؛ بلکه می‌توان آن را حکمت‌نامه، خردنامه و فضیلت‌نامه نیز دانست.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی افزود: قرار نیست صرفاً داستان‌های اسطوره‌ای را منتشر کنیم؛ بلکه باید از این آثار برای انتقال فناوری‌های نرم به مخاطب استفاده کنیم. سرگرمی و فعالیت هنری اشکالی ندارد، اما باید در کنار آن، مفاهیم و دستاورد‌های معنوی و اخلاقی نیز به مخاطب منتقل شود.
ادبیات فارسی سرشار از فناوری‌های نرم سلامت معنوی است
خسروپناه با اشاره به نمونه‌هایی از این فناوری‌های نرم در ادبیات فارسی گفت: وقتی در شعر گفته می‌شود «همت بلند دار که مردان روزگار / از همت بلند به جایی رسیده‌اند»، با یک فناوری نرم به نام «همت» مواجه هستیم.
وی افزود: در بیت «تکیه بر تقوا و دانش در طریقت کافریست / راهرو گر صد هنر دارد توکل بایدش» نیز مفهوم توکل به عنوان یک فناوری نرم مطرح شده است.
دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی ادامه داد: همچنین در برخی اشعار، مفهوم توحید و رها شدن از تعلقات دنیوی به شکل‌های مختلف بیان شده است. این مفاهیم در ادبیات فارسی ما فراوان هستند و می‌توان از آنها برای انتقال سلامت معنوی به جامعه استفاده کرد.
خسروپناه در پایان با اشاره به اشعار امام خمینی (ره) گفت: در اشعار امام خمینی (ره) نیز مفاهیم توحیدی و معنوی فراوانی وجود دارد و می‌توان از این آثار برای انتقال فناوری نرم سلامت معنوی استفاده کرد.
انتهای پیام/
