تنهاییِ پنهانِ نسل دیجیتال

به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا، محمدمهدی سیدناصری حقوقدان، مدرس دانشگاه و پژوهشگر حقوق بین‌الملل کودکان_ ممکن است کودک در اتاقش تنها باشد، اما تلفن همراهش در چند ثانیه او را به صد‌ها نفر متصل کند. پیام‌ها می‌آیند، ویدئو‌ها پخش می‌شوند، بازی‌ها ادامه دارند و شبکه‌های اجتماعی هیچ‌وقت نمی‌خوابند. با این حال، سؤال مهمی باقی می‌ماند: آیا این همه ارتباط واقعاً به معنای کمتر شدن تنهایی کودکان است؟

شاید یکی از سوءتفاهم‌های بزرگ عصر دیجیتال همین باشد که «ارتباط داشتن» را با «رابطه داشتن» یکی گرفته‌ایم.

کودک برای رشد به رابطه نیاز دارد؛ رابطه‌ای که در آن دیده شود، شنیده شود، پاسخ دریافت کند و احساس تعلق داشته باشد. ارتباط دیجیتال می‌تواند بخشی از این نیاز را تأمین کند، اما نمی‌تواند همه اشکال رابطه انسانی را جایگزین کند.

مسئله از جایی پیچیده‌تر می‌شود که فناوری، به‌جای آنکه ابزار ارتباط باشد، به محل اصلی تجربه عاطفی کودک تبدیل شود. کودکی که بخش بزرگی از روز خود را در برابر صفحه می‌گذراند، ممکن است صد‌ها تعامل دیجیتال داشته باشد، اما فرصت کمتری برای گفت‌وگوی واقعی، بازی جمعی، تجربه طبیعت و ارتباط چهره‌به‌چهره پیدا کند.

این وضعیت را نباید صرفاً با سرزنش کودک یا والدین توضیح داد.

کودک در خلأ دیجیتال زندگی نمی‌کند. محیط شهری، فشار اقتصادی خانواده، کمبود فضا‌های بازی، نگرانی‌های والدین، نظام آموزشی و تغییر سبک زندگی همگی بر میزان حضور کودک در فضای دیجیتال اثر می‌گذارند؛ بنابراین اگر می‌خواهیم درباره سلامت دیجیتال کودکان صحبت کنیم، باید از توصیه ساده «کمتر گوشی استفاده کنید» فراتر برویم.

حقوق کودک در اینجا ما را به مفهوم مهمی هدایت می‌کند: حق کودک بر رشد کامل و همه‌جانبه. رشد فقط به معنای موفقیت تحصیلی نیست. رشد عاطفی، اجتماعی، جسمی و روانی نیز بخشی از زندگی کودک است؛ بنابراین سیاست‌گذاری درباره کودکان نباید فقط بپرسد چگونه دسترسی آنها به فناوری را افزایش دهیم؛ باید بپرسد چه محیط اجتماعی و شهری و خانوادگی‌ای برای رشد آنها ساخته‌ایم.

اگر کودکی تمام بعدازظهر خود را با تلفن همراه می‌گذراند، شاید مسئله فقط گوشی نباشد. شاید پارکی امن برای بازی ندارد. شاید والدین فرصت همراهی با او ندارند. شاید مدرسه فضایی برای دوستی و گفت‌و‌گو ایجاد نمی‌کند. شاید شهر برای کودک طراحی نشده است.

این نگاه برای جامعه ایران اهمیت ویژه‌ای دارد. ما نباید تمام مسئولیت آسیب‌های دیجیتال را بر دوش خانواده قرار دهیم. حمایت از کودک یک مسئولیت اجتماعی است.

کودک به اینترنت نیاز دارد، اما به همان اندازه به فضای عمومی امن، مدرسه انسانی، خانواده در دسترس و امکان بازی نیاز دارد.

در واقع، مسئله امروز این نیست که چگونه کودک را از جهان دیجیتال بیرون بکشیم؛ مسئله این است که چگونه جهانی واقعی بسازیم که کودک برای فرار از آن مجبور نباشد به صفحه نمایش پناه ببرد.

اگر کودکی در فضای مجازی دائماً به دنبال دیده‌شدن است، شاید نخستین سؤال ما نباید این باشد که چرا این‌قدر گوشی دستش است؛ باید بپرسیم که آخرین بار چه زمانی واقعاً به او گوش دادیم؟