تالیف دو برابر و نیم ترجمه؛ روایت اقتدار نشر دینی در شش ماه دوم ۱۴۰۴

به گزارش خبرنگار خبرگزاری کتاب، با توجه به آمار خانه کتاب تحلیلی بر انتشار اثر در شش ماهه دوم سال 1404 در ادامه منتشر می شود.

علوم اجتماعی در صدر؛ روایتی از دغدغه جامعه

حوزه «علوم اجتماعی» با ثبت ۱۰,۰۴۳ عنوان در شش ماه دوم سال ۱۴۰۴، پرشمارترین موضوع نشر کشور بوده است. از این تعداد، ۸,۹۰۲ عنوان تألیف و ۵,۴۱۶ عنوان ترجمه (تهران) هستند.

این رکورد نشان می‌دهد که جامعه ایران در دوره اخیر تشنه خوانش‌های بومی از مسائلی چون خانواده، طبقه، جنسیت، شهرنشینی و آسیب‌های اجتماعی است. استقبال از تألیفات داخلی در این حوزه (نزدیک به ۹۰ درصد) نیز حاکی از بلوغ جامعه علمی و ناشرانی است که به جای صرفاً ترجمه، به تولید دانش بومی روی آورده‌اند.

ادبیات و کودک؛ دو بال اصلی نشر

حوزه «ادبیات» با ۸,۶۱۴ عنوان و «کودک و نوجوان» با ۹,۸۸۰ عنوان، پس از علوم اجتماعی در رتبه‌های بعدی قرار دارند. نکته قابل توجه در ادبیات، نسبت ۶,۳۸۶ تألیف در برابر ۵,۳۹۳ ترجمه است؛ یعنی ادبیات داستانی و شعر داخلی هنوز هم بازار خود را حفظ کرده است.

اما در حوزه کودک و نوجوان، آمار ۶,۴۸۴ تألیف در برابر ۶,۸۳۵ ترجمه نشان می‌دهد که ترجمه همچنان اندکی از تألیف جلوتر است. این می‌تواند زنگ خطری برای نویسندگان حوزه کودک باشد که نیاز به تولید آثار بومی باکیفیت و متناسب با فرهنگ ایرانی-اسلامی همچنان احساس می‌شود.

دین و فلسفه؛ کاهش سهم ترجمه در حوزه‌های هویتی

حوزه «دین» با ۴,۰۲۱ عنوان، رتبه چهارم را دارد. نکته جالب: تألیف (۳,۵۴۶ عنوان) بیش از دو برابر ترجمه (۱,۴۴۸ عنوان) است. این نشان می‌دهد که در حوزه معارف دینی، مخاطب به منابع بومی اعتماد بیشتری دارد یا ناشران ترجیح می‌دهند ریسک ترجمه آثار دینی غیربومی را نپذیرند.

در «فلسفه و روانشناسی» نیز تألیف (۲,۲۰۷ عنوان) و ترجمه (۲,۲۴۰ عنوان) تقریباً برابر است؛ یعنی روانشناسی که سال‌ها وابسته به ترجمه بود، حالا دارد به تولید داخلی می‌رسد.

کمک درسی؛ سهم عظیم اما پنهان

کمک درسی با ۵,۷۲۸ عنوان در رتبه پنجم قرار دارد. نکته قابل توجه: ۵,۵۱۹ عنوان تألیف در برابر ۵,۰۱۹ ترجمه (که ترجمه در کمک درسی عمدتاً تألیف‌های اقتباسی است). این آمار نشان می‌دهد که نظام آموزشی و خانواده‌ها همچنان بیش‌ترین هزینه نشر را صرف کتاب‌های کمک آموزشی می‌کنند؛ بازاری که اگر ساماندهی نشود، ممکن است به ضرر محتوای کیفی تمام شود.

هنر، تاریخ و زبان؛ حوزه‌های کم‌بازده اما ضروری

«هنر» با ۱,۷۹۳ عنوان، «تاریخ و جغرافیا» با ۲,۰۵۶ عنوان، و «زبان» با ۷۷۰ عنوان در رده‌های پایین‌تر قرار دارند. در هنر، تألیف (۱,۳۵۰) و ترجمه (۱,۲۲۴) نزدیک به هم است. در تاریخ و جغرافیا تألیف (۱,۸۰۱) بر ترجمه (۱,۰۴۸) برتری دارد که نشان از اقبال به تاریخ نگاری بومی دارد. اما در زبان، تألیف (۶۹۲) در برابر ترجمه (۴۵۳) تعادل نسبی دارد.

نسبت تألیف به ترجمه؛ پیروزی کمّی تولید داخلی

جمع کل عناوین منتشرشده: ۵۴,۰۷۶ عنوان است که سهم تألیفات: ۴۲,۰۵۷ عنوان (حدود ۷۸ درصد) و سهم مجموع ترجمه‌ها (تهران): ۳۳,۲۶۳ عنوان (حدود ۶۲ درصد) است.

مجموع تألیف و ترجمه از کل بیشتر است زیرا برخی کتاب‌ها هم تألیف و هم ترجمه محسوب می‌شوند؟ (به نظر می‌رسد جدول شما هر کتاب را هم در ستون تألیف و هم در ستون ترجمه ثبت کرده؟ یا این آمارها موازی هستند؟ بهتر است این ابهام در منبع داده بررسی شود.)

اما بر اساس ارقام موجود، اگر بخواهیم سهم تقریبی تألیف از کل را محاسبه کنیم: ۴۲,۰۵۷ از ۵۴,۰۷۶ یعنی حدود ۷۸ درصد کتاب‌ها تألیفی هستند. این رقم قابل توجهی است و نشان از حرکت به سمت استقلال علمی و فرهنگی دارد.

۱. علوم اجتماعی به عنوان دغدغه اول جامعه: بیش از ۱۰ هزار عنوان در شش ماه، نشان از یک «انفجار گفتمانی» در حوزه جامعه‌شناسی، علوم ارتباطات، مطالعات زنان و مسائل روز دارد.

۲. بازار کودک نیازمند تقویت تألیف: فاصله اندک ترجمه از تألیف در این حوزه (۶,۸۳۵ در برابر ۶,۴۸۴) زنگ خطری برای ناشران و نویسندگان است.

۳. کمک درسی همچنان سودآورترین حوزه: نزدیک به ۶ هزار عنوان، بیانگر وابستگی نظام آموزشی به منابع کمک‌آموزشی و نیاز به بازنگری در محتوای کتاب‌های درسی رسمی است.

۴. حوزه‌های مغفول: هنر، تاریخ و زبان (به ویژه زبان‌های تخصصی) سهم ناچیزی دارند و نیاز به حمایت دارند.

پیشنهاد برای سیاست‌گذاران فرهنگی:

با توجه به برتری آماری تألیف بر ترجمه، بهتر است تسهیلات و یارانه نشر به حوزه‌هایی اختصاص یابد که ترجمه همچنان غالب است (مثل کودک و نوجوان، و تا حدی روانشناسی). همچنین حمایت از نشر آثار در حوزه‌های کم‌تیراژ اما راهبردی مثل هنر و تاریخ توصیه می‌شود.

بر اساس جدول خانه کتاب سهم حوزه کودک و نوجوان از کل نشر در شش ماه دوم سال ۱۴۰۴ به صورت زیر محاسبه می‌شود:

جمع کل عناوین منتشرشده ۵۴,۰۷۶ عنوان و تعداد عناوین کودک و نوجوان: ۹,۸۸۰ عنوان است از این رو حدود ۱۸.۳ درصد از کل نشر به حوزه کودک و نوجوان اختصاص دارد. یعنی تقریباً از هر ۵ کتاب منتشرشده، ۱ کتاب مربوط به کودک و نوجوان است.

تفکیک سهم کودک از تألیف و ترجمه:

۱. کودک و نوجوان با ۱۸.۳ درصد، دومین حوزه پرمخاطب بعد از علوم اجتماعی (۱۸.۶ درصد) است.
۲. با وجود سهم بالا، ترجمه در این حوزه از تألیف جلوتر است (۶,۸۳۵ در برابر ۶,۴۸۴)؛ یعنی وابستگی به منابع خارجی در فرهنگ کودک همچنان بالاست.
۳. اگر بخواهیم تنها تألیف کودک را بسنجیم، سهم آن ۱۲ درصد از کل نشر است.

وضعیت حوزه کودک و نوجوان

در دی‌ماه ۱۴۰۳ از ۱,۷۹۹ عنوان کودک، ۸۲۹ عنوان تالیف (۴۶٪) و ۹۷۰ عنوان ترجمه (۵۴٪) بود . سهم ترجمه به طور محسوسی بالاتر بود.

در شش ماهه دوم ۱۴۰۴ از ۹,۸۸۰ عنوان کودک، ۶,۴۸۴ عنوان تالیف (۶۵.۶٪) و ۶,۸۳۵ عنوان ترجمه (۶۹.۲٪) ثبت شده است. هرچند هنوز ترجمه جلوتر است، اما فاصله نسبت به دی‌ماه ۱۴۰۳ کمتر شده و سهم تالیف رشد کرده است.

در ادامه آمار دی‌ماه ۱۴۰۳ به شرح ذیل است؛

علوم اجتماعی: ۶٪ رشد نسبت به مدت مشابه سال قبل. از ۱,۱۶۹ عنوان، ۹۳۹ عنوان تالیف (۸۰.۳٪) بود.

ادبیات: ۳.۲۸٪ کاهش. از ۱,۴۴۵ عنوان، ۹۹۸ عنوان تالیف (۶۹٪) بود.

 کمک درسی: ۳۳٪ کاهش نسبت به مدت مشابه سال قبل.

علوم طبیعی: کمترین آمار با ۸۹ عنوان.

بر اساس مقایسه با دی‌ماه ۱۴۰۳، می‌توان نتیجه گرفت: سهم کودک در شش ماهه دوم ۱۴۰۴ (۱۸.۳٪) نسبت به دی‌ماه ۱۴۰۳ (۲۰.۱٪) کمی کاهش یافته، اما همچنان جزو حوزه‌های برتر نشر است. غلبه ترجمه بر تالیف در حوزه کودک همچنان پابرجاست، اما آمار ۱۴۰۴ نشان می‌دهد که فاصله در حال کم شدن است و تالیف دارد جایگاه بهتری پیدا می‌کند.