فدائیان اسلام؛ حلقه وصل سنت مذهبی و اسلام سیاسی مدرن

به گزارش خبرنگار خبرگزاری آنا، فاطمه احمدی بیغش در برنامه «تاریخ‌نامه» اظهار کرد: فدائیان اسلام به‌عنوان جریانی که از دل فضای مذهبی سال‌های ۱۳۲۰ تا ۱۳۳۰ برخاست، نقشی بی‌بدیل در تحولات سیاسی پس از سقوط رضاشاه ایفا کرد.

وی تأکید کرد: جمعیت فدائیان اسلام را باید به‌عنوان یکی از نخستین و پیش‌روترین گروه‌های سیاسی مذهبی در تاریخ معاصر ایران در نظر گرفت.این گروه در فضایی متولد شد که جامعه ایران پس از سال‌ها دیکتاتوری و محدودیت‌های مذهبی در دوران پهلوی اول، به دنبال بازیابی هویت اصیل خود بود.

احمدی خاطرنشان کرد: شعار اصلی این جمعیت، اجرای احکام اسلامی و مبارزه با مظاهر فساد و بی‌دینی بود که با اقبال بخش‌های مهمی از بدنه متدین جامعه رو‌به‌رو شد.

وی دراین‌رابطه خاطرنشان کرد: فدائیان اسلام با اقدامات مسلحانه و هدفمند خود، توانستند لرزه بر اندام ساختار‌های استعماری و مفسد آن زمان بیندازند. این جمعیت در سال ۱۳۲۴ توسط شهید سید مجتبی نواب صفوی تأسیس شد و هدف غایی آن، پاک‌سازی جامعه از لوث نفوذ بیگانگان و برقراری حاکمیت قوانین الهی بود.

به گفته احمدی یکی از وجوه تمایز اصلی فدائیان اسلام با سایر گروه‌های مذهبی معاصر خود، نوع نگاه آنها به مقوله اصلاح اجتماعی بود.درحالی‌که بسیاری از جریان‌های آن دوران صرفاً بر فعالیت‌های فرهنگی یا سیاسیِ مسالمت‌آمیز تمرکز داشتند، فدائیان اسلام معتقد بودند که برای اصلاح واقعی جامعه، اقدام مستقیم و قهرآمیز علیه مفسدان و دشمنان اسلام یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر است.

وی معتقد است این نگاه رادیکال و اصلاح‌گرایانه، مرزی روشن میان آنها و جریان‌های سنتیِ گوشه‌نشین ایجاد کرد.

احمدی درعین‌حال گفت: علی‌رغم اینکه نواب صفوی برخاسته از دل روحانیت سنتی بود، اما نخستین کسی محسوب می‌شد که ضرورت تشکیل حکومت اسلامی را بر اساس مبانی قرآنی و فقهی، اما با بیانی کاملاً سیاسی و انقلابی مطرح کرد.

این پژوهشگر تاریخ انقلاب تأکید کرد: فدائیان اسلام در حقیقت حلقه واسطی میان اندیشه دینی سنتی و اسلام سیاسی مدرن بودند.

آنها دین را که تا پیش از آن عمدتاً در حیطه احکام فردی و عبادی خلاصه می‌شد، به عرصه اجتماعی و حاکمیتی کشاندند. این حرکت، زیربنای فکری بسیاری از جنبش‌های اسلامی بعدی را فراهم کرد و ثابت نمود که ایمان سنتی می‌تواند در قالب یک ایدئولوژی سیاسی کارآمد برای اداره جامعه ظاهر شود.

احمدی تأکید کرد که مطالعه تاریخ فدائیان اسلام، تنها مرور یک واقعه تاریخی نیست؛ بلکه فهم چگونگی تبدیل‌شدن دین به یک موتور محرک سیاسی در ایران معاصر است که در نهایت به تحولات بزرگ‌تری در دهه‌های بعد منجر شد.