قطب جنوب شاهد یک خورشیدگرفتگی نادر به نام «حلقه آتش» خواهد بود

این هفته، آسمان بر فراز قطب جنوب، میزبان نخستین خورشیدگرفتگی سال خواهد بود؛ پدیده‌ای که از نوع «خورشیدگرفتگی حلقه‌ای» یا «خورشیدگرفتگی حلقوی» (Annular Solar Eclipse) است و به‌دلیل شکل خاصش با عنوان شاعرانه‌ی «حلقه آتش» شناخته می‌شود. در این حالت، ماه به‌طور کامل جلوی خورشید را نمی‌پوشاند و تنها یک حلقه نورانی از خورشید در اطراف قرص تاریک ماه باقی می‌ماند؛ گویی شعله‌ای کیهانی در دل آسمان یخ‌زده روشن شده است.

به گزارش «آسوشیتد پرس» (Associated Press)؛ این رویداد به‌طور مستقیم تنها در بخش‌هایی از قاره جنوبگان قابل مشاهده خواهد بود؛ جایی که بیشتر ساکنانش پژوهشگران علمی و گونه‌های جانوری سازگار با سرمای شدید هستند. به گفته‌ دانشمندان، حتی پنگوئن‌ها هم قرار است یکی از خاص‌ترین نمایش‌های آسمان را تجربه کنند.

خورشیدگرفتگی چگونه رخ می‌دهد؟

خورشیدگرفتگی زمانی اتفاق می‌افتد که خورشید، ماه و زمین در یک خط تقریبا مستقیم قرار می‌گیرند؛ پیکربندی‌ای که در اخترشناسی با عنوان «هم‌خطی سماوی» (Celestial Alignment) شناخته می‌شود. در این وضعیت، ماه سایه خود را روی زمین می‌اندازد و بسته به فاصله و زاویه قرارگیری، می‌تواند بخشی یا تمام قرص خورشید را بپوشاند.

در خورشیدگرفتگی کامل، ماه کاملاً خورشید را مسدود می‌کند و آسمان برای دقایقی تاریک می‌شود. اما در خورشیدگرفتگی حلقه‌ای، ماه کمی دورتر از زمین قرار دارد و قطر ظاهری‌اش کوچک‌تر از خورشید دیده می‌شود. همین تفاوت ظریف باعث می‌شود لبه‌های خورشید همچنان قابل مشاهده باشند و به‌صورت حلقه‌ای نورانی بدرخشند.

چرا این خورشیدگرفتگی خاص است؟

خورشیدگرفتگی‌ها هر سال چند بار رخ می‌دهند، اما اینکه دقیقاً از کدام نقطه زمین قابل مشاهده باشند کاملاً به مسیر سایه ماه بستگی دارد؛ مسیری باریک که به آن «نوار گرفت» (Path of Totality) یا در حالت حلقوی (Path of Annularity) گفته می‌شود.

این بار، این نوار تقریباً به‌طور کامل از روی جنوبگان عبور می‌کند. به همین دلیل، تنها گروه کوچکی از پژوهشگران مستقر در ایستگاه‌های علمی و شاید چند تیم مستندساز ماجراجو فرصت خواهند داشت این منظره را با چشم خود ببینند.

حلقه آتش؛ بازی نور و فاصله

آنچه خورشیدگرفتگی حلقه‌ای را تا این حد دیدنی می‌کند، تفاوت فاصله ماه از زمین در مدار بیضوی آن است. مدار ماه کاملاً دایره‌ای نیست و در نقاطی به زمین نزدیک‌تر «حضیض» (Perigee) و در نقاطی دورتر «اوج» (Apogee) می‌شود.

وقتی خورشیدگرفتگی در نزدیکی اوج مداری ماه رخ دهد، قرص ماه اندکی کوچک‌تر دیده می‌شود و نمی‌تواند خورشید را به‌طور کامل بپوشاند. نتیجه همان حلقه نورانی است که همچون تاجی آتشین دور ماه می‌درخشد.

خطر تماشای مستقیم خورشید

هرچند خورشیدگرفتگی منظره‌ای فریبنده دارد، اما نگاه مستقیم به خورشید حتی وقتی بیشتر آن پوشیده شده؛ می‌تواند به شبکیه چشم آسیب جدی بزند. این آسیب که در پزشکی با نام «سوختگی شبکیه نوری» (Solar Retinopathy) شناخته می‌شود، ممکن است دائمی باشد.

خورشیدگرفتگی‌ها چرا برای علم مهم‌اند؟

علاوه بر جذابیت بصری، خورشیدگرفتگی‌ها فرصت‌های علمی ارزشمندی ایجاد می‌کنند. در خورشیدگرفتگی کامل، دانشمندان می‌توانند لایه بیرونی خورشید یا «تاج خورشیدی» (Solar Corona) را مطالعه کنند؛ ناحیه‌ای بسیار داغ که به‌طور معمول در نور خیره‌کننده خورشید پنهان است.

هرچند در خورشیدگرفتگی حلقه‌ای این تاج به‌طور کامل دیده نمی‌شود، اما همچنان داده‌هایی درباره رفتار نور خورشید، جو زمین و حتی واکنش جانوران به تغییر ناگهانی روشنایی جمع‌آوری می‌شود. برخی پژوهش‌ها نشان داده‌اند که پرندگان، حشرات و حتی پستانداران در زمان خورشیدگرفتگی رفتار‌هایی شبیه غروب آفتاب از خود نشان می‌دهند؛ گویی ساعت زیستی‌شان به‌طور موقت دچار سردرگمی می‌شود.

نگاهی به خورشیدگرفتگی‌های آینده

این رویداد تنها یکی از چند خورشیدگرفتگی پیش‌رو در سال‌های آینده است. در ماه اوت، خورشیدگرفتگی کاملی بخش‌هایی از گرینلند، ایسلند، اسپانیا، روسیه و پرتغال را دربر خواهد گرفت و مناطق وسیعی از اروپا، آفریقا و آمریکای شمالی شاهد گرفت جزئی خواهند بود.

وقتی کیهان نمایش اجرا می‌کند

خورشیدگرفتگی حلقه‌ای این هفته شاید برای بیشتر مردم جهان قابل مشاهده نباشد، اما یادآور این حقیقت است که زمین ما بخشی از یک رقص کیهانی بسیار دقیق است؛ رقصی که در آن فاصله‌ها، اندازه‌ها و حرکت‌ها با ظرافتی شگفت‌انگیز هماهنگ شده‌اند.

از نگاه علمی، این رویداد نتیجه قوانین گرانش و حرکت مداری است. از نگاه انسانی، نمایشی است که حس شگفتی، کوچکی و کنجکاوی را همزمان برمی‌انگیزد.

شاید همان‌طور که اخترفیزیک‌دانان می‌گویند، این تنها «یک تصادف زیبا» در مقیاس کیهانی باشد؛ اما برای کسانی که زیر حلقه آتش می‌ایستند؛ چه پژوهشگر باشند، چه ماجراجو، چه حتی پنگوئن. لحظه‌ای است که تا پایان عمر در خاطر می‌ماند.