تربیت بدون فریاد؛ روایتی از الگوی پنهان انضباط در مدارس ژاپن
به گزارش خبرنگار آنا، مسئله تربیت و شیوه مواجهه با رفتار دانشآموزان، یکی از چالشهای همیشگی نظامهای آموزشی در جهان است. در این میان، تجربه کشورهای موفق آموزشی میتواند تصویر روشنی از مسیرهای جایگزین ارائه دهد. زینب بهرامی، نویسنده و پژوهشگر حوزه آموزش که سالها در ژاپن زندگی کرده و با مدارس این کشور ارتباط نزدیک داشته، در مقالهای تأملبرانگیز به یکی از عمیقترین تفاوتهای تربیتی میان مدارس ژاپن و ایران پرداخته است؛ تفاوتی که نه در کتابهای درسی، بلکه در رفتار روزمره مربیان و مسئولان آموزشی دیده میشود.
مدرسهای بدون فریاد و تذکر مستقیم
بر اساس این روایت، در سالهای طولانی حضور بهرامی در مدارس ژاپن، حتی یکبار هم شاهد استفاده از تذکرهای مستقیم و دستوری رایج در مدارس ایران نبوده است؛ عباراتی مانند ندو، نپر، خجالت بکش، این چه وضعشه یا چرا اینطور حرف میزنی. نه از بلندگو، نه در کلاس، نه در حیاط و نه در راهرو.
این در حالی است که دانشآموزان ژاپنی نیز مانند همه کودکان جهان رفتارهای هیجانی، شوخیهای نابجا یا بینظمیهای مقطعی دارند، اما شیوه مواجهه با این رفتارها کاملاً متفاوت است.
مدارس منظم بدون ناظم
یکی از نکات قابلتوجه در مدارس ژاپن، نبود ساختار سنتی ناظم به شکل رایج آن است. در عوض، تعداد معلمان در مدرسه بالاست و نظارت بهصورت نامحسوس و پیوسته انجام میشود. معلمان در راهروها قدم میزنند، از بیرون کلاسها را زیر نظر دارند، در زنگ تفریح کنار دانشآموزان حضور دارند و در آغاز و پایان زمان مدرسه در اطراف محیط آموزشی دیده میشوند.
با این حال، این حضور هرگز با صدای بلند، دستور یا تذکر مستقیم همراه نیست. نقش معلم بیشتر به حضور معنادار و مراقبت غیرکلامی محدود میشود.
اصل بنیادین؛ حرمت نباید شکسته شود
بهرامی در مقاله خود تأکید میکند که این رویکرد ریشه در یک اصل فرهنگی و تربیتی مشترک در جامعه ژاپن دارد؛ اصلی که نهتنها در مدرسه، بلکه در رفتار پلیس، مأموران راهنمایی و رانندگی و مسئولان دولتی نیز دیده میشود. بر اساس این اصل، نباید حرمت میان افراد شکسته شود.
در همین چارچوب، پلیس ژاپن برای کنترل رفتارهای مشکوک یا ناهنجار، به جای دستور و برخورد مستقیم، از حضور خاموش و هشدار غیرکلامی استفاده میکند. همین منطق در مدرسه نیز اجرا میشود.
اصلاح رفتار با حضور، نه با تحقیر
در نمونههایی که در این مقاله آمده، زمانی که گروهی از دانشآموزان نوجوان مشغول شوخیهای نامناسب یا صحبتهای نادرست هستند، یکی از معلمان آرام به آنها نزدیک میشود و تنها با ایستادن در کنارشان یا نگاه کردن، پیام خود را منتقل میکند. نه اخمی در کار است و نه بحث و نه تذکر علنی.
نتیجه این رفتار، آرام شدن فضا و اصلاح خودخواسته رفتار دانشآموزان است. بدون آنکه شأن کودک خدشهدار شود یا زمینهای برای حاضرجوابی و تقابل ایجاد شود.
تربیت اجتماعی از کودکی
نویسنده مقاله معتقد است این سطح از فهم متقابل، نتیجه تربیت تدریجی و مداوم است. جامعه ژاپن بهگونهای شکل گرفته که افراد یاد گرفتهاند نشانههای غیرکلامی را بفهمند و مسئولیت رفتار خود را بپذیرند. در چنین فضایی، نیازی به تذکرهای مکرر و بلند وجود ندارد.
وی با اشاره به تجربهای از یک اردوی دانشآموزی مینویسد که حتی یک حرکت ظریف، مانند باز و بسته کردن آرام بادبزن توسط معلم، برای دانشآموزان پیام روشنی از نارضایتی مربی داشته و باعث اصلاح رفتار شده است.
تفاوت نگاه به تحرک و بازی کودک
بخش دیگری از این روایت به گفتوگوی بهرامی با یکی از معلمان سابق ابتدایی ژاپن اختصاص دارد. زمانی که او از محدودیتهای شدید تحرک و بازی در برخی مدارس ایران صحبت میکند، این معلم ژاپنی با تعجب میپرسد که اگر کودک در مدرسه ندوَد و بازی نکند، پس کجا باید این نیاز طبیعی را تخلیه کند.
پاسخی که به ناایمن بودن فضا و نگرانی مسئولان از آسیب دیدن دانشآموزان داده میشود، با واکنشی انتقادی همراه است؛ اینکه آیا برای جبران کمبود امکانات و ضعف زیرساخت، باید جلوی رشد طبیعی کودک گرفته شود.
بازخوانی یک الگوی تربیتی
این گزارش نشان میدهد آنچه مدارس ژاپن را منظم و آرام کرده، نه کنترل سختگیرانه، بلکه اعتماد به فرآیند تربیت اجتماعی و احترام متقابل است. الگویی که در آن، انضباط از درون شکل میگیرد، نه با فریاد و اجبار.
تجربهای که میتواند برای سیاستگذاران، مدیران و معلمان ایرانی، فرصتی برای بازاندیشی در شیوههای تربیتی و انضباطی مدارس فراهم کند؛ بهویژه در شرایطی که آموزش مهارتهای اجتماعی و تربیت اخلاقی، بیش از هر زمان دیگری اهمیت یافته است.
انتهای پیام/
